تحلیل روان شناسانه شخصیت در رمان «بئر الحرمان» اثر احسان عبدالقدوس بر اساس نظریه طرح واره درمانی جفری یانگ

بیان مسئله و هدف: یکی از رمان های پست مدرن عربی بئر الحرمان نوشته روان پزشک و نویسنده مصری احسان عبدالقدوس است که به صورت اول شخص به رشته تحریر درآمده است. این رمان انتقادی از شرایط حاکم بر کشورهای عربی و فضای سنتی و مردسالارانه آن ها به ویژه مصر پرده برمی دارد. نویسنده داستان تلاش می کند تا ناراحتی خود را از این موقعیت ها از رهگذر محتوای متن و آفرینش شخصیت ها بیان کند. رمان بئر الحرمان حول محور دختری به نام «ناهد» و ناپدری اش «محمد فخرالدین» می چرخد، که به برخی عقده های روانی گرفتارند و مشکلات روانی آن ها ریشه در گذشته دارد؛ به طوری که ناهد، با برقراری روابط عاشقانه با مردان غریبه و وابسته شدن به آن ها، رسوایی خویش را رقم می زند و خانواده اش را، که روزگاری دوستش داشتند، وادار می سازد او را ترک کنند. محمد فخرالدین نیز، براثر اتفاقاتی که در گذشته بین او و همسرش رخ داده، به دنبال انتقام از همسرش است. این دو شخصیت، از بین سایر شخصیت های رمان یادشده، دائما برای کنار آمدن با مشکلات می کوشند، که این امر به فعال شدن طرح واره ها در آن ها دامن می زند. این رمان به طرز درخشانی رنج آن ها را می نمایاند. نگارندگان دریافتند که علت بسیاری از اتفاقات روی داده برای شخصیت های رمان بئر الحرمان را می شود در لابه لای نظریه طرح واره درمانی جفری یانگ جست وجو کرد. بررسی ها حاکی از آن است که مشکلات روانی ناهد و ناپدری اش ریشه در گذشته آن ها دارد. این مسئله ذهن نویسندگان پژوهش را به سمت یافتن طرح واره های موجود در شخصیت های برجسته رمان بئر الحرمان، یعنی ناهد و محمد فخرالدین، و عوامل موثر در شکل گیری رفتارهای آن ها و نیز اقدامشان برای رهایی از طرح واره های غیرشرطی و پناه آوردن به طرح واره های شرطی سوق داده است.روش شناسی: هدف از این پژوهش، که به شیوه توصیفی و تحلیلی به نگارش درآمده است، نگاهی مشخص به جهان عرب، به ویژه جامعه مصر، و بررسی تاثیر آن در روان رنجوری شخصیت های ناهد و محمد فخرالدین و همچنین عوامل موثر در شکل گیری طرح واره ها در آن ها است. همچنین، هر طرح واره شرطی در شخصیت های آن ها آشکار و از طریق مثال ها نقد و تحلیل می شود. این پژوهش، با تحلیل شخصیت های روان رنجور داستان، به مخاطب این امکان را می دهد که شخصیت آن ها را از منظر روان کاوی رصد کند و طرح واره های شرطی جفری یانگ را در آن ها تحلیل نماید.بحث و تحلیل: از میان انواع طرح واره های شرطی ذکرشده، ناهد دچار طرح واره های بازداری هیجانی و فرمان برداری و محمد فخرالدین، ناپدری او، دچار طرح واره های ایثار، فداکاری و معیارهای سخت گیرانه است. ازآنجاکه محیط خانواده و بستری که کودک در آن پرورش می یابد در پیدایش طرح واره های سازگار اولیه او اهمیت زیادی دارد، می توان اذعان کرد که ناهد از دو جهت دنیایی از «طرد و بریدگی» را تجربه کرده است: اولی حاصل بی مهری ناپدری اش به مادرش بوده و دومی حاصل رابطه عاشقانه اش با هم کلاسی اش هشام. این حوزه مشتمل بر طرح واره های اولیه و بی قیدوشرط «محرومیت عاطفی، کمبود و شرم» است که ناهد در آن اسیر شده است و با طرح واره شرطی «اطاعت» سعی می کند از طرح واره های مذکور فرار کند. او ابتدا «سبک مقابله ای مطیعانه» را انتخاب می کند و سپس «جبران افراطی» را برای مقابله با طرح واره هایش در پیش می گیرد. یکی از علل ظهور طرح واره های ناسازگار در شخصیت محمد فخرالدین ارضا نشدن نیازهای عاطفی مانند امنیت و ثبات در رابطه عاطفی با همسر و همچنین، محبت و پذیرش است. از پنج حوزه اصلی طرح واره ایجادشده توسط یانگ، حوزه دوم، «خودگردانی و عملکرد مختل»، در شخصیت ناپدری برجسته تر است. این حوزه خود را به شکل «وابستگی، خود توسعه نیافته، گرفتار و بازنده» در شخصیت او نشان می دهد و شخصیتی با طرح واره انتقادی افراطی ایجاد می کند که دائما همسرش را به‎ خاطر اشتباهات گذشته سرزنش می کند. دستاوردها: نتایج پژوهش نشان می دهد که دو شخصیت موردبررسی، ناهد و محمد فخرالدین، از بین انواع طرح واره های شرطی، به ترتیب گرفتار طرح واره های بازداری عاطفی، فرمان برداری، فداکاری و معیارهای انعطاف ناپذیرند. اگرچه ناهید در دوران کودکی از مراقبت های ویژه ناپدری اش برخوردار بوده، اما متوجه کمبود محبت ناپدری به مادرش می شده و بروز این امر در ضمیر ناخودآگاهش به شکل گیری عقده های روانی او منجر شده است. بنابراین، ناهد سعی می کند عقده هایش را به سمت نفرت از پدرش یا نفرت از مردی که اطمینان دارد پدرش است سوق دهد؛ اما عشق و علاقه ناپدری اش به او جایی برای نفرت برایش باقی نمی گذارد و همه این عقده ها پنهان می مانند. ناهد، با گذشت زمان و افزایش عقده های روانی اش، مسیر خطرناکی را در پیش می گیرد. او از مواجهه با سرنوشتی مشابه سرنوشت مادرش بسیار می ترسد. به همین دلیل، نمی تواند با ذهن خودآگاهش با این ترس روبه رو شود و آن را بپذیرد. بدین ترتیب، ترس در ناخودآگاه او باقی می ماند و شخصیت دوم او را شکل می دهد. با تقویت این شخصیت، ظاهر بیرونی او کم رنگ می شود. او گاهی در حالتی شبیه به کما فرو می رود و در وسواس رابطه عاطفی شدید غرق می شود، تا جایی که برای فرار از محرومیت یا برای جبران محرومیتی که مادرش متحمل شده بود تسلیم هر مردی می شود که سر راهش قرار می گیرد. محمد فخرالدین مبالغ هنگفتی را صرف بزرگ کردن و مراقبت از ناهد کرده است. او برای ناهید چیزی بیش از پدر واقعی بوده و در این زمینه افراط می کرده، که ناشی از احساس گناهش به خاطر ظلمی بود که به همسرش کرده بود. بنابراین، برای فرار از عذاب وجدانی که بر او چیره شده است، به فداکاری های افراطی متوسل می شود.

کلیدواژه ها:

شخصیت ، جفری یانگ ، طرح واره درمانی ، احسان عبدالقدوس ، بئر الحرمان