مرور سیستماتیک شناسایی مداخلات روان شناختی مرتبط با کاهش تعارضات بین والدین و نوجوان در خانواده ایرانی (۱۳۸۵-۱۴۰۳)

چکیده گستردهمقدمه و اهداف: نوجوانی مرحله ای از زندگی است که با تغییرات بسیاری شناخته می شود. نوجوانی و تغییرات آن وابسته به فرهنگ است. در فرهنگ غرب نوجوانی را با خودمختاری، جدایی از خانواده، خودشکوفایی فردی و رشد فردیت می شناسند (باچنان و دیگران، ۲۰۲۳؛ کوت، ۲۰۱۸)؛ درحالی که خانواده ایرانی این دوره را دوران پذیرش مسئولیت های دینی می داند و به تعبیر اسلام، نوجوانی سن «تکلیف» است، یعنی سنی که نوجوان باید به ارزش های اسلامی و مذهبی پایبند باشد (حلی، ۱۴۰۸ق). خانواده ایرانی معتقد است استقلال نوجوان نباید مانع همبستگی و انسجام خانوادگی شود و روابط اجتماعی نوجوان با گروه همسالان یا همتایان و یا وابستگی به گروه ها و شبکه های اجتماعی باید در راستای هنجارهای اجتماعی در چارجوب ارزش های خانواده باشد (ولی زاده و همکاران، ۲۰۱۸). ظهور تغییرات مختلف زیستی، روان شناختی، اجتماعی و فرهنگی در نوجوان از یک سو و انتظارات فرهنگی و ارزشی خانواده در ایران از سوی دیگر تعارضات فراوان و گوناگونی را بین والدین و نوجوان ایرانی ایجاد می کند، ولی این موضوع آن چنان از اهمیت بالایی برخوردار است که به نظر پژوهشگران، مهم ترین چالش خانواده های دارای نوجوان، تعارض بین والدین و نوجوان است (مختارنیا و همکاران، ۱۴۰۰). مطالعات مختلفی در ایران به بررسی تاثیر مداخلات گوناگون برای درمان مشکلات بین نوجوان و والدین پرداخته اند هریک از مداخلات روان شناختی مزبور مبتنی بر پیش فرض ها، مبانی نظری، فرهنگ مذهبی و بومی خانواده ها طراحی و تدوین شده است. پژوهش حاضر درصدد است با انجام یک مطالعه مرور سیستماتیک انواع مداخلات روان شناختی را به دست آورد که در ایران و در بازه زمانی ۱۳۸۵ تا ۱۴۰۳ متمرکز بر کاهش تعارضات بین والدین و نوجوان انجام شده است و آن را به روان شناسان و مشاوران معرفی کند.روش: این مطالعه از نوع مطالعات توصیفی بوده، و با توجه به روش اجرا یک مطالعه مروری از نوع سیستماتیک است. جامعه آماری این پژوهش شامل تمامی مقالات منتشرشده در نشریات معتبر داخلی و خارجی با موضوع مرتبط با پژوهش حاضر است که جامعه آماری آنها افراد ساکن در ایران بوده و در بازه زمانی ۱۳۸۵ تا ۱۴۰۳ شمسی (۲۰۰۶ تا ۲۰۲۴ میلادی) به چاپ رسیده اند. به منظور شناسایی مقالات مرتبط، جستجوهای گسترده ای در پایگاه های اطلاعات داخلی (پایگاه اطلاعات علمی جهاد دانشگاهی،[۱] پایگاه اطلاعات نشریات کشور،[۲] پورتال علوم انسانی) و خارجی (گوگل اسکالر،[۳] پاب مد[۴]) انجام گرفت. برای انتخاب مقالات مرتبط با پژوهش، معیارهای ورود و خروج مشخصی در نظر گرفته شد. پس از بررسی کلیدواژه های مرتبط شامل تعارض، والدین، نوجوان، والدفرزندی، پسر، دختر، پدر، مادر و ترکیب آنها با «واو» در قسمت جستجوی پیشرفته پایگاه های اطلاعاتی داده ها تعداد ۴۱۳ عنوان مقاله به دست آمد. پس از چند مرحله غربالگری، مقالات تکراری و نامرتبط و مقالاتی حذف شدند که معیارهای ورود و خروج پژوهش و ارزیابی کیفی مطلوبی مطابق چک لیست های سایت برنامه مهارت های ارزیابی انتقادی را نداشتند. درنهایت تعداد ۳۶ مقاله وارد تحلیل شد. پس از ارزیابی مطالعات، یافته های هر مطالعه به عنوان ابزار جمع آوری داده ها وارد فرم اطلاعات گردید و سپس داده ها براساس سنتز کیفی تحلیل شد؛ بدین شکل که داد ه های مقالات ابتدا در فرم اطلاعات مربوط به عنوان مقاله، نوع اثر، عنوان مجله، سال پژوهش، روش پژوهش، جامعه آماری، حجم نمونه، روش نمونه گیری و خلاصه یافته ها آورده شد و سپس اطلاعات آنها مرتبط با مداخلات روان شناختی مرتبط با کاهش تعارض بین والدین و نوجوان طبقه بندی شد.نتایج: یافته ها نشان داد براساس نتایج مطالعات مختلف می توان مداخلات موثر بر کاهش تعارض بین والدین و نوجوان را به طور کلی در چهار دسته معرفی کرد؛ دسته اول مداخلات روان شناختی مبتنی بر رویکردهای اسلامی است. این مداخلات با پیش فرض های اسلامی و مبتنی بر آیات قرآن و روایات معصومین به ارائه مداخله بر تعارص بین والدین و نوجوان پرداخته و نشان داده اند که مداخلات مزبور سبب کاهش تعارضات شده است؛ دسته دوم مداخلات مبتنی بر ارائه مهارت به نوجوانان است. در این مداخلات به نوجوان مهارت های متنوعی شامل مهارت کنترل خشم، مهارت حل مسئله، مهارت ارتباط کلامی و ابراز احساسات، مهارت های زندگی آموزش داده می شود تا مبتنی بر آن تعارضات بین والدین و نوجوان کاهش یابد؛ دسته سوم مطالعاتی هستند که متمرکز بر مداخلات مبتنی بر آموزش والدین هستند. این مداخلات آموزش هایی را به والدین برای کاهش تعارض بین آنها با نوجوانشان ارائه می کند تا براساس آن عزت نفس والدین، خودآگاهی و خودکارآمدی آنها در مرحله اول افزایش یافته، در مرحله بعدی با نحوه تعامل با نوجوان، مدیریت رفتارها و هیجانات در برابر آنها آشنا شده، آن را تمرین کرده، و به کار گیرند. این مداخلات شامل آموزش والدین مبتنی بر دیدگاه آدلر، آموزش والدین مبتنی بر رویکرد ساندرز، آموزش مهارت های ارتباطی و بهداشت بلوغ است و دسته چهارم، مطالعاتی بودند که با تمرکز بر مداخلات درمانی درصدد کاهش تعارض بین والدین و نوجوان بودند. این مداخلات مبتنی بر نظریه های مشاوره و روان درمانی و با توجه به تعامل بین والدین و نوجوان اجرا شدند که شامل خانواده درمانی، واقعیت درمانی، تحلیل تبادلی، روان پویشی، هیجان مدار، شناختی رفتاری و ذهن آگاهی بود.بحث و نتیجه گیری: هدف از پژوهش حاضر شناسایی مداخلات روان شناختی مرتبط با کاهش تعارضات بین والدین و نوجوان بود. بر این اساس پس از بررسی مقالات و حذف مقالات نامرتبط و نامعتبر مبتنی بر معیارهای ورود و خروج، یافته های ۳۶ مطالعه مرتبط در ایران (از ۱۳۸۵ تا ۱۴۰۳) تحلیل شد. براساس یافته های این مطالعات تمامی این مداخله ها بر کاهش تعارض بین والدین و نوجوان موثر بودند و توانستند بر متغیرهایی مانند افزایش قدرت استدلال، کاهش پرخاشگری کلامی و بدنی تاثیرگذار باشند. این نتایج نشان می دهد که مداخلات مورد بررسی نه تنها در کاهش سطح کلی تعارض موثر بودند، بلکه در کاهش ابعاد فرعی تعارض نیز موثرند. این مطالعه به مشاوران و روان شناسانی که در حوزه روابط بین والدین و نوجوان کار می کنند پیشنهاد می دهد که برای کاهش تعارضات بین والدین و نوجوان ایرانی می توانند از چهار نوع مداخله با اهداف متفاوت استفاده کنند: چنانچه هدف از مداخله افزایش آگاهی آنها از حقوق همدیگر براساس تعالیم اسلامی باشد و مشاور تشخیص دهد که خانواده ها براساس اعتقادات و پایبندی های دینی می توانند تعارضات خود را کاهش دهند از مداخلات دینی و تعالیم اسلامی مانند آموزش حقوق متقابل والدین و نوجوان استفاده کنند؛ در صورتی که مشاور تشخیص دهد که علت تعارض نداشتن مهارت های زندگی و ارتباطی در نوجوان باشد می تواند از مداخلات مبتنی بر آموزش مهارت به نوجوان استفاده کند؛ چنانچه مشاور تشخیص دهد علت تعارض سبک های فرزندپروری معیوب و نبود اعتماد به نفس و نداشتن مهارت های مناسب در تعامل با فرزند است از مداخلات آموزش والدین استفاده کند و در صورتی که علت تعارصات علت های عمیق شخصیتی یا روانی و خلقی و سیستمی باشد از مداخلات درمانی استفاده کند؛ افزون بر آن، این مطالعه پیشنهاد می دهد که پژوهشگران با تمرکز بر نتایج این مطالعه، اثربخشی این مداخلات را با اهداف متفاوت مزبور به منظور کاهش تعارضات بین والدین و نوجوان بررسی کرده، نتایج را با یکدیگر مقایسه کنند. دسترسی نداشتن به نتایج برخی مطالعات و فقدان مطالعات در برخی جامعه های آماری از محدودیت های پژوهش بود.تقدیر و تشکر: از پژوهشگاه حوزه و دانشگاه و پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی به سبب حمایت از این پژوهش تقدیر و تشکر می کنم.تعارض منافع: این پژوهش دارای تعارض منافع نیست. [۱]. SID [۲]. Magiran [۳]. Google Scholar [۴]. PubMed

کلیدواژه ها:

مرور سیستماتیک ، مداخلات روان شناختی ، تعارضات والدین و نوجوان ، روابط والدفرزندی ، خانواده ایرانی