<span lang="FA">بازخوانی دیالکتیک اصل محرمیت و ساختار فضایی کالبدی در خانه<span dir="LTR" lang="FA">‎<span lang="FA">های سنتی مناطق شهری استان گیلان (نمونه مورد مطالعه: خانه<span dir="LTR" lang="FA">‎<span lang="FA">های دوره قاجاریه)

اصل «محرمیت» به عنوان یکی از مفاهیم بنیادین برخاسته از فرهنگ ایرانی و تعالیم اسلامی، همواره در سازمان‎دهی فضایی و کالبدی معماری سنتی ایران نقشی محوری ایفا کرده است. پژوهش حاضر با هدف بازخوانی دیالکتیک میان شاخص‎های محرمیت و مولفه‎های کالبدی–فضایی در خانه‎های سنتی مناطق شهری استان گیلان در دوره قاجار انجام گرفته است. روش تحقیق از نوع آمیخته (کمی–کیفی) با رویکرد توصیفی–تحلیلی و کاربردی است. در بخش کیفی، ابتدا شاخص‎های محرمیت و مولفه‎های فضایی–کالبدی از طریق مطالعات کتابخانه‎ای و اسنادی استخراج گردید. سپس به‎منظور تدقیق داده‎ها، مصاحبه‎های نیمه‎ساختاریافته با ۱۵ نفر از متخصصان حوزه معماری و شهرسازی انجام و داده‎های حاصل با روش گراندد تئوری بر پایه رویکرد استراوس و کوربین طی سه مرحله باز، محوری و انتخابی در نرم‎افزار (مکس‎کیودا) تحلیل شد. کدهای محوری با تکرار سه تا شش‎باره به عنوان شاخص‎ها و مولفه‎های منتخب شناسایی و به گویه‎های پرسشنامه دلفی تبدیل گردیدند. در بخش کمی، پرسشنامه مشتمل بر ۳۰ سوال طیفی بین ۸۲ نفر از متخصصان معماری و شهرسازی توزیع و پس از سه راند تحلیل دلفی، داده‎ها با نرم‎افزارهای (اس‎پی‎اس‎اس) و (اسمارت پی‎ال‎اس) مورد تحلیل قرار گرفتند. پایایی ابزار با آزمون‎های آلفای کرونباخ و پایایی ترکیبی و روایی آن با روش فورنل–لارکر (روایی همگرا و واگرا) تایید شد. نتایج حاصل از مدل‎سازی معادلات ساختاری نشان می‎دهد که تمامی شاخص‎های محرمیت شامل سلسله‎مراتب، درون‎گرایی، حریم و قلمرو، مکان‎یابی و عرصه‎بندی تاثیری مثبت و معنادار بر شکل‎گیری ساختار فضایی–کالبدی خانه‎های سنتی گیلان دارند و مدل کلی از برازش قوی برخوردار است (GOF=۰.۳۹۱). در میان شاخص‎ها، «حریم و قلمرو» بیشترین تاثیر را در سازمان‎دهی فضا، «درون‎گرایی» بالاترین ضریب معناداری را با مولفه‎های نما و تزئینات، فرم، هندسه و ابعاد، و «عرصه‎بندی» بیشترین ارتباط را با فن ساخت و مصالح نشان داده است. یافته‎ها بیانگر آن است که محرمیت در خانه‎های قاجاریه گیلان نه‎تنها مفهومی فرهنگی، بلکه سازوکاری کالبدی برای تحقق خلوت، امنیت و پیوند هماهنگ با طبیعت بوده و نقشی تعیین‎کننده در تداوم هویت معماری بومی منطقه ایفا نموده است.

کلیدواژه ها:

محرمیت ، ساختار فضایی کالبدی ، خانه سنتی ، گیلان ، معادلات ساختاری