بررسی گفتمان سیاست خارجی جمهوری اسلامی ایران از منظر نظریه انتقادی

این پژوهش با هدف واکاوی گفتمان سیاست خارجی جمهوری اسلامی ایران از منظر نظریه انتقادی مکتب فرانکفورت انجام شده است. با توجه به ماهیت ذاتی تجدیدنظرطلبانه و ضدهژمونیک سیاست خارجی ایران مبتنی بر اصولی چون «نفی سبیل»، «استقلال» و «صدور انقلاب»، و همچنین آرمان رهایی بخش نظریه انتقادی در نقد ساختارهای سلطه، پرسش اصلی پژوهش بررسی نسبت پویا و پرتنش بین این دو است. آیا سیاست خارجی ایران را می توان تجسم عملی آرمان های نظریه انتقادی در عرصه بین الملل دانست یا شکاف های ذاتی میان این گفتمان انقلابی و منطق انتقادی وجود دارد؟ با استفاده از روشی انتقادی و رویکردی توصیفی-تحلیلی، این پژوهش با تمرکز بر مفاهیم محوری نظریه انتقادی، شامل عقلانیت ابزاری، دیالکتیک منفی، پراکسیس و نقد ایدئولوژی، به تحلیل سیاست خارجی ایران می پردازد. یافته ها نشان می دهد در سطح تبیینی و گفتمانی، هم پوشانی قابل توجهی میان نقد رادیکال ایران از نظم لیبرال-سرمایه داری حاکم و آرمان های رهایی بخش نظریه انتقادی وجود دارد. ایران با نقد عقلانیت ابزاری، اجرای نوعی دیالکتیک منفی از طریق نفی پیاپی هژمونی های موجود، و تاکید بر پراکسیس و عدالت، خود را به عنوان یک ضد هژمونی معرفی می کند. با این حال، در سطح کنش عملی و در تعامل با میدان پیچیده بین الملل، تناقضات و تنش های ذاتی آشکار می شود. خطر تقلیل آرمان رهایی به محاسبات امنیتی و اقتصادی (عقلانیت ابزاری وارونه)، شکاف میان نظریه و عمل (پراکسیس ناقص)، تعارض منطق تقابلی با ضرورت گفت گوی رهایی بخش، و به ویژه خطر تبدیل شدن گفتمان جایگزین به یک کلیت ایدئولوژیک بسته جدید، مهم ترین چالش های پیش روی این پروژه است. در ارتباط با این مسئله تا بحال هیچ اثری به بررسی سیاست خارجی ایران از منظر نظریه انتقادی نپرداخته است.

کلیدواژه ها:

نظریه انتقادی ، جمهوری اسلامی ایران ، فرانکفورت ، گفتمان ، انقلاب