<span dir="RTL" lang="FA">لوازم روش شناختی اجتهاد در موضوعات غیرمنصوصمستنبط از عقل در فقه سیاسی

روش شناسی موضوعات غیرمنصوص در فقه سیاسی، با توجه به عدم تصریح عمده موضوعات این حوزه در متون دینی، از اهمیت بالایی برخوردار است. این موضوعات، خود به دو دسته موضوعات مستنبط از عقل و موضوعات مستنبط از نقل تقسیم می شوند، که با توجه به تفاوت الزامات روش شناختی هر یک، بررسی جداگانه آن ها ضرورت دارد. بر این اساس، پژوهش حاضر با رویکرد کیفی، روش توصیفی-تحلیلی به بررسی الزامات روش شناختی اجتهاد در موضوعات غیرمنصوص مستنبط از عقل در فقه سیاسی پرداخته و در نهایت به این نتیجه دست یافته است که بزنگاه اصلی در روش شناسی این موضوعات، بازگشت حیثیات تعلیلیه به حیثیات تقییدیه در احکام عقلی است. این مسئله در موضوع شناسی فقه سیاسی، دست کم دارای سه لازمه اصلی است: اول، پیچیدگی موضوع شناسی در موارد غیرمنصوص مستنبط از عقل در واقع ناشی از دشواری حکم شناسی است، به طوری که در مسائل سیاسی-اجتماعی با توجه به کثرت متغیرها، کشف عقلی حکم شرعی آسان نیست و در نتیجه تشخیص قیود و شرایط موضوع نیز به سادگی ممکن نخواهد بود، از این رو کاربرد عقل در کشف حکم و به تبع آن موضوع و قیود آن باید با دقت و احتیاط حداکثری صورت گیرد؛ دوم، در موضوعات مستنبط از عقل، مرجعیت از آن عقل است نه نقل و نه الزاما عرف. بنابراین، تعیین گستره و حدود موضوع، شرایط تحقق حکم و ویژگی های متعلق حکم شرعی همگی برعهده عقل خواهد بود؛ سوم، اجتهاد در شناخت موضوعات غیرمنصوص مستنبط از عقل در فقه سیاسی فعالیتی شورایی است که این فرآیند نیازمند تخصص در فقه و اصول برای تبیین معیارهای کشف عقلی حکم شرعی و نیز تخصص در حوزه های متنوع علمی- به ویژه علوم انسانی- برای تطبیق آن معیارهاست و در این مسیر کشف قیود موضوع در قالب یک فرآیند آزمون و خطا صورت می گیرد و باید در قالب روندی پویا و تدریجی جهت اصلاح و بهینه سازی سیاست ها دنبال شود.

کلیدواژه ها:

موضوع شناسی ، اجتهاد در موضوع ، فقه سیاسی ، موضوعات غیرمنصوص ، عقل ، حیثیت تعلیلیه ، حیثیت تقییدیه