تحلیل شبکه کنشگران بازنمایی بردگان در عکاسی دوران قاجار

بررسی بایگانی عکس های دوره قاجار نشان می دهد که دوربین عکاسی در دست شاه، اشراف و عکاسان وابسته به دربار، نه فقط چهره ی رجال و اماکن، بلکه خدمه و بردگان را نیز در قاب خود ثبت کرده است. پژوهش حاضر با بهره گیری از نظریه کنشگر-شبکه، به تحلیل بازنمایی بردگان در این عکس ها می پردازد. هدف اصلی آن است که از طریق بررسی روابط میان کنشگران انسانی (بردگان، عکاس، شاه، درباریان و اشراف و ...) و غیرانسانی (دوربین، قاب، اشیاء صحنه، ترکیب بندی، عکس نوشت و آلبوم و ...)، نشان دهد تصویر چگونه به مثابه ی «میدان ترجمه» عمل کرده و در تثبیت یا بازتعریف منزلت نژادی-اجتماعی نقش ایفا کرده است. این پژوهش کیفی و از نوع اکتشافی است و با رویکرد نظریه‎پردازی برآمده از داده، انجام شده است. با نمونه گیری نظری و هدفمند، بیش از پانصد تصویر تاریخی از مجموعه های کاخ گلستان، پروژه زنان قاجار و آرشیوهای خصوصی گردآوری شده و در پنج مرحله شامل مشاهده، کدگذاری، شناسایی کنشگران، تحلیل ترجمه و تفسیر نهایی بررسی شده است. تحلیل تماتیک نشان داد فرایند بازنمایی بردگان در چهار لایه ترکیب بندی فضایی، فناورانه-نوری، نوشتاری-آلبومی، و نمادین-ایدئولوژیک سامان یافته است. عناصر غیرانسانی همچون صندلی، نور محیط، وضوح، قاب بندی، عنوان گذاری و جایگیری در آلبوم، عاملیت فعال در شکل دهی به تصویر و ترجمه ی منزلت بردگان داشته اند. این مقاله، با صورت بندی نظریه ی «شبکه دیداری سلطه»، نشان می دهد عکس قاجاری نه صرفا بازنمایی، بلکه شبکه ای از کنشگران است که مناسبات قدرت، نژاد و طبقه را در قالب دیداری ترجمه و تثبیت می کند.

کلیدواژه ها:

بازنمایی بردگان ، عکاسی قاجار ، نظریه کنشگر-شبکه ، شبکه دیداری سلطه ، تحلیل تصویر