دستور تحمیل: نمود و نمود گردانی در زبان فارسی بر اساس رویکرد نقش و ارجاع

در این جستار پدیدارهای نمود و تحمیل در زبان فارسی از منظر دستور نقش و ارجاع (ون ولین و فولی،۱۹۸۰؛۱۹۸۴) و رویکرد رودریگز (۲۰۱۴) در سطح محمول و لایه های نحوی هسته، کانون و بند در زبان فارسی بررسی می شود.  هدف پژوهش مشخص کردن انواع نمود واژگانی افعال، تعیین عملگرهای موثر در ایجاد تحمیل و نمودگردانی و ارائه سلسله مراتب عملگرها در تعیین نمود نهایی جمله بر اساس چارچوب مورد نظر است.  روش انجام این پژوهش از نوع توصیفی- تحلیلی بوده و داده های مورد استفاده در این مقاله به روش میدانی و از مکالمات روزانه، مجلات، روزنامه ها و مصاحبه با گویشور زبان فارسی گردآوری شده است. در این پژوهش ابتدا نمونه هایی از افعال فارسی منطبق با طبقات نمودی متفاوت (ایستا، فعالیتی، تحققی، دستاوردی و لمحه ای در لایه هسته و طبقه افعال فعالیتی-تحققی در لایه کانون) ارائه گردیده، و سپس ویژگی هر یک از طبقات نمودی با به کارگیری آزمون های نحوی-معنایی متفاوت مانند به کارگیری عملگرهای متفاوت دستوری و قیدهای متفاوت در جمله تبیین میشود. در ادامه نقش عملگرهای متفاوتی مانند نمود دستوری ناقص و کامل، عملگر تام، حروف اضافه جهتی، ماهیت ارجاعی اقمار درونی افعال و همچنین نقش انواع قیدها (قید تداومی، قید تکمیلی، قید بسامدی، قید تعیین گر، قید سرعت و پویا) در تحمیل نمودی بررسی شده، و جایگاه آنها در سطوح متفاوت جمله مشخص خواهد شد سپس، انواع نمودگردانی ناشی از باهم آیی طبقات نمودی با عناصر و عملگرهای جمله در قالب فرمول های صوری بازنمایی شده، و جایگاه هر یک از عناصر ذکر شده در لایه های هسته، کانون و بند تعیین می‍گردد. در نهایت، برای ترتیب و چینش عناصر در هر یک از لایه های هسته، کانون و بند سلسله مراتب خطی و فرافکنی سازه ای پیشنهاد می­شود. استنتاج پژوهش روشن می سازد که تحمیل میتواند در هر سطحی اعم از هسته، کانون و یا بند رخ دهد که در نتیجه آن ماهیت طبقه فعلی تغییر خواهد کرد.

کلیدواژه ها:

دستور نقش و ارجاع ، تحمیل ، نمودگردانی ، نمودهای واژگانی ، طبقات فعلی ، ساختار لایه ای ، زبان فارسی