نفی گسسته در ساخت های همپایه فارسی: رویکردی کمینه گرا

دو پدیده نفی بند و حذف پسانحوی دست مایه پژوهش های فراوانی در دستور زایشی قرار گرفته اند و زبان شناسان ایرانی نیز در آثار خود به تفصیل این دو موضوع را بررسی و تحلیل کرده اند. اما این پژوهش به نوع خاصی از نفی می پردازد که تاکنون در پژوهش های نحو زبان فارسی مغفول مانده است و به جای پیشوند نفی فعل، از ادات نفی برای وارونه کردن ارزش صدق و کذب گزاره بهره می گیرد. این الگوی نحوی که نفی گسسته خوانده می شود و با سازه «نه . . . نه» ساخته می شود، امکان حذف سازه ها و هسته های همسان را در ساخت های همپایه، فراهم می آورد. در مقاله حاضر با تمرکز بر این ساختار و ضمن تمایز گذاشتن میان نفی جمله و نفی سازه، نخست نشان می دهیم که هسته فرافکن نفی در فارسی که بر فراز گروه زمان ادغام می شود، میزبان پیشوند نفی فعل است. سپس به پیروی از زیلسترا (۲۰۱۵ و ۲۰۲۲) استدلال می کنیم که نفی واژه «نه» که ماهیت گروهی دارد، سازه مستقلی است که در شاخص گروه نفی آشکار می شود و می تواند به تنهایی یا همراه با جفت دیگر خود، جمله را منفی کند. این ملاحظات، زمینه لازم را به دست می دهند تا درباره ساخت های همپایه ای بحث کنیم که با فاعل مشترک، در ساخت نفی گسسته حضور می یابند و بخشی از بند نخست یا دوم را از اشتقاق می زدایند. در این میان، ضمن بازشناسی چهار الگوی نحوی متمایز که با فرایند کافت متفاوت اند، اما در آنها فعل یا وابسته هایش از همپایه اول یا دوم حذف می شوند، نشان می دهیم آنجا که فعل جمله فاقد پیشوند نفی است، یکی از دو فرایند حذف گروه زمان یا حذف گروه فعلی رخ داده است، اما در ساخت هایی که فعل جمله در حضور سازه «نه . . . نه» منفی شده است، با پدیده نفی سازه مواجهیم. افزون بر این، با تکیه بر شواهد تجربی و بنیادهای نظری استدلال می کنیم که در ساخت های مورد بحث، سازوکار گذر مشترک، سبب حرکت فاعل های همسان به جایگاهی واحد می شود و این حرکت خلئی در جمله به جای می گذارد که در ساخت ظاهری به حذف به قرینه می ماند

کلیدواژه ها:

اختلال واجی بی ثبات ، زبان شناسی شناختی ، رمزگذاری واجی ، جریان پشتی ، طرحواره سازی ، طرح‎ریزی حرکتی ، سرنمون