شناسایی و اولویت بندی عوامل موثر بر باورپذیری گزارش های پایداری از دیدگاه ذی نفعان

هدف: با توجه به اینکه استانداردهای ملی گزارشگری پایداری در ایران، هنوز در مراحل ابتدایی تدوین قرار دارند و الزامات قانونی در خصوص محتوای گزارش پایداری و شیوه های افشا موجود نیست، ارزیابی اعتبار و باورپذیری گزارش های پایداری با چالش های متعددی مواجه است. نبود چارچوب های منسجم، ناهمگونی در روش های افشا و فقدان سازوکارهای اطمینان بخشی مستقل، موجب شده است که ذی نفعان با تردید به صحت و صداقت اطلاعات منتشرشده نگاه کنند. پژوهش حاضر با هدف شناسایی جامع عوامل موثر بر باورپذیری گزارش های پایداری و تعیین اهمیت نسبی این عوامل از منظر ذی نفعان کلیدی انجام شده است. تمرکز مطالعه بر تمایز میان مولفه های مربوط به منبع گزارش و ویژگی های پیام (محتوای گزارش) است تا تصویری دقیق از سازوکارهای شکل گیری ادراک اعتماد در بستر نهادی ایران ارائه شود. روش: این مطالعه با رویکرد آمیخته و در چارچوب پارادایم تفسیری انجام شده است. در گام نخست، مرور نظام مند ادبیات با رویکرد پریزما در دو پایگاه ساینس دایرکت و وب آوساینس طی سال های ۲۰۱۳ تا ۲۰۲۵ صورت گرفت و پس از غربالگری مبتنی بر معیارهای کسپ، ۲۱مقاله واجد کیفیت لازم انتخاب و ۴۴ عامل اولیه مرتبط با باورپذیری گزارش های پایداری استخراج شد. در گام دوم، ۲۳ مصاحبه نیمه ساختاریافته با چهار گروه ذی نفع، شامل استفاده کنندگان، تهیه کنندگان، حسابرسان و استانداردگذاران انجام و مضمون ها به صورت دقیق کدگذاری شد. تحلیل مضمون با استفاده از نرم افزار ان ویوو انجام گرفت و مضامین شناسایی شده از مصاحبه ها با یافته های مرحله نخست ادغام شد و این اقدام ها به پالایش و نهایی سازی چارچوب عوامل موثر بر باورپذیری گزارش های پایداری (در قالب ۵۰ مولفه نهایی) انجامید. در گام سوم، با توزیع و تکمیل پرسش نامه مقایسه های زوجی فازی میان ۱۹ خبره، اهمیت نسبی عوامل با استفاده از روش تحلیل سلسله مراتبی فازی به دست آمد. سازگاری ماتریس های غیرفازی کنترل و وزن های نهایی با رویکرد تحلیل گسترده چانگ محاسبه شد. یافته ها: نتایج نشان می دهد که باورپذیری گزارش های پایداری، از دو مسیر اعتبار منبع و اعتبار پیام شکل می گیرد؛ اما از دیدگاه ذی نفعان، اعتبار پیام در شکل دهی ادراک اعتماد و باورپذیری نقش پررنگ تری دارد. در میان عوامل اعتبار پیام، کامل بودن و جامعیت افشا، صداقت و شفافیت اطلاعات، فهم پذیری متن گزارش، استفاده از سنجه های معتبر و قابل اتکا و ساختار منظم و استاندارد گزارش، بیشترین اهمیت را داشتند. یافته ها نشان می دهد که هرگونه گزینشی بودن، لحن تبلیغاتی، بزرگ نمایی عملکرد یا مبهم نویسی، به طور درخور توجهی اعتماد ذی نفعان را تضعیف می کند. در حوزه اعتبار منبع، شایستگی و تخصص مدیریت، عملکرد واقعی شرکت در حوزه پایداری، کیفیت گزارشگری مالی، ساختارهای راهبری شرکتی، سلامت محیط نهادی و نظام پاسخ گویی، بیشترین وزن را داشتند. ذی نفعان تاکید کردند که در نبود اطمینان بخشی مستقل، قضاوت آن ها درباره صداقت و قابلیت اعتماد مدیریت اهمیت بیشتری پیدا می کند. علاوه براین، عواملی همچون فرهنگ سازمانی، فرایندهای داخلی مرتبط با پایداری، میزان بودجه تخصیص یافته و حضور شرکت در بازارهای بین المللی نیز، به عنوان تقویت کننده های اعتبار منبع شناسایی شدند. نتیجه گیری: مطالعه حاضر نشان می دهد که ارتقای باورپذیری گزارش های پایداری در ایران، مستلزم توجه هم زمان به دو حوزه کیفیت محتوای گزارش (پیام) و اعتبار منبع است. یافته ها بیانگر آن است که صرف الزام به انتشار گزارش کافی نیست و تقویت زیرساخت های اطلاعاتی، انسجام در شیوه جمع آوری و ارائه داده ها و استفاده از سازوکارهای اطمینان بخشی مستقل برای افزایش اعتماد ذی نفعان ضروری است. در کنار آن، توانمندسازی مدیران، ارتقای نظام کنترل داخلی داده های غیرمالی و توسعه استانداردهای ملی، می تواند در کاهش عدم تقارن اطلاعاتی نقش اساسی ایفا کند. چارچوب ارائه شده در این پژوهش، می تواند مبنایی برای تدوین استانداردهای ملی گزارشگری پایداری، طراحی سازوکارهای اطمینان بخشی و بهبود رویه های افشا در شرکت های ایرانی باشد و مسیر توسعه یک نظام گزارشگری پایداری معتبر و قابل اتکا را هموار سازد.

کلیدواژه ها:

گزارشگری پایداری ، باورپذیری ، اعتبار ، ذینفعان ، تحلیل سلسله مراتبی فازی