نگاهی انتقادی به روش‎شناسی اجتهاد جامع در «نجما»

چکیده گستردهمقدمه و اهداف: برای به‎کارگیری روش اجتهادی در مطالعات مربوط به مدیریت اسلامی تاکنون ایده‎ها و مدل‎های مختلفی ارائه شده است. یکی از مهم‎ترین این مدل‎ها را می‎توان «نجما» دانست. «نجما» مخفف «نقشه جامع مدیریت اسلامی» است. این نقشه حاصل تلاش گروهی از محققان و صاحب‎نظران مدیریت اسلامی است که در یکی از زیرمجموعه‎های «شورای تحول و ارتقای علوم انسانی» تدوین و ارائه شده است. این شورا یکی از شوراهای وابسته به شورای عالی انقلاب فرهنگی و از زیرمجموعه‎های آن محسوب می‎شود. اهمیت نجما نیز ناشی از همین دو امر است: یکی اینکه برخلاف بسیاری از ایده‎ها و طرح‎های دیگر، که ازسوی یک اندیشمند خاص ارائه شده است، نجما حاصل یک کار جمعی (کارگروه بنیادین مدیریت اسلامی) است؛ و دیگر آنکه، با حمایت و تحت مدیریت عالی‎ترین نهادی که عهده‎دار امور این‎چنینی است، یعنی شورای عالی انقلاب فرهنگی، تهیه و تدوین شده است.هدف‎گذاری اولیه «نجما» تهیه راهنما و نقشه جامع مدیریت اسلامی در سه حوزه آموزش، پژوهش و اجراست. از این سه حوزه، ابتدا حوزه پژوهش در دستور کار قرار گرفته و تلاش شده تا نقشه جامع مدیریت اسلامی در حوزه پژوهش طراحی و ارائه شود. حاصل این مطالعات تاکنون در شش ویرایش چاپ و منتشر شده است، و آخرین ویرایش آن مربوط به سال ۱۳۹۸ است، که درواقع، ویرایش نهایی مربوط به «حوزه پژوهش مدیریت اسلامی» نیز محسوب می‎شود. هدف این نوشتار معرفی اجمالی این دیدگاه و به دنبال آن، بررسی این مدل با نگاه و رویکردی نقادانه است.روش: پژوهش حاضر از نوع مطالعات اسنادی است که با روش توصیفی - تحلیلی به نگارش درآمده است. آنچه قرار است مورد نقد و بررسی قرار گیرد، متنی مکتوب است که با عنوان «نقشه جامع مدیریت اسلامی» انتشار یافته است. این متن همان‎گونه که تدوین کنندگان آن اشاره کرده‎اند، حاصل مباحث و گفتگوهای صرفا نظری است که به صورت جمعی و گروهی صورت پذیرفته است. طبعا براساس مبانی روش‎شناسی مطالعات اسنادی (ر. ک: مبانی روش‎شناختی پژوهش اسنادی در علوم اجتماعی، ۱۳۹۴، ص۶۲-۶۳) برای نقد و بررسی آن لازم بود این متن ابتدا به دقت مورد مطالعه قرار گیرد و دیدگاه‎های مهم و اساسی مطرح شده در آن استخراج شود. ازاین رو، و با در نظر گرفتن این ملاحظه که رویکرد پژوهش، انتقادی است، و همچنین، با توجه به محدویت حجم مقاله، ابتدا تلاش شده گزارشی خلاصه و منتخب از نجما ارائه آورده شود و بدین ترتیب، توصیفی از آنچه در نجما آمده صورت پذیرد و تصویری از کلیت آنچه در کتاب آمده ارائه شود. طبیعتا در این گزارش و توصیف، قسمت‎هایی از نجما بیشتر مد نظر قرار گرفته که نگارنده در نظر داشته است. در ادامه، براساس شواهد و مستندات علمی، دیدگاه‎ها و نظرات نجما تحلیل و نقد شده است.نتایج: در یک ارزیابی کلی و اجمالی، نتایج پژوهش حاضر نشان می‎دهد طرح، یا به تعبیری، مدلی، که با عنوان «روش‎شناسی اجتهاد جامع» در نقشه جامع مدیریت اسلامی (نجما) ارائه شده با ابهامات و سوالاتی روبه رو است که لازم است توسط ارائه دهندگان آن مورد توجه قرار گرفته و پاسخ داده شود. ذکر همه این ابهامات و پرسش‎ها و شرح تفصیلی آنها خارج از حجم و حوصله یک مقاله و نیازمند نگارش کتابی مستقل است. ازاین‎رو، در پژوهش حاضر تلاش شد به اختصار به برخی از این ابهامات و سوالات پرداخته شود که موارد مهم آنها به شرح زیر است:عبارت «روش‎شناسی اجتهاد جامع»، دقیق و درست نیست و به جای آن باید «روش اجتهاد جامع» یا تعبیراتی مانند آن استفاده شود.با تعریفی که نجما برای «اجتهاد جامع» ارائه داده است، همه تلاش‎های علمی در هر عرصه علمی، و چه در حوزه و چه در دانشگاه را می‎توان (و بلکه باید) اجتهاد نامید. این امر غیر از آنکه خلاف عرف رایج در مجامع علمی حوزوی و دانشگاهی است، به اغتشاش علمی دامن می‎زند.نجما یکی از ابزارها و روش‎های کسب معرفت در اجتهاد جامع را «تجربه» معرفی کرده و معتقد است با روش تجربی امکان نیل به «دستاورد قطعی» در زمینه مدیریت اسلامی وجود دارد. افزون برآن، «دستاوردهای ظنی» حاصل از روش تجربی نیز (همانند دستاوردهای قطعی آن) ارزش دینی و اسلامی دارد. در متن مقاله توضیح داده شد که این دو ادعا مخدوش و قابل مناقشه است.نجما «شهود» را نیز یکی دیگر از ابزارهای شناخت در مطالعات مربوط به مدیریت اسلامی برشمرده است. در این مورد گفته شد اولا، هیچ فقیه و مجتهدی به لحاظ نظری تا به حال شهود را از ابزارهای کسب معرفت در مسیر اجتهاد ندانسته و در عمل نیز حتی یک مورد وجود ندارد که فقیهی برای اثبات رای و نظر خود به شهود تمسک جسته و از روش شهودی استفاده کرده باشد؛ ثانیا، عرصه علوم رایج و از جمله دانش مدیریت، عرصه علوم حصولی است و ربطی به علم حضوری و شهود ندارد؛ ثالثا، تعریفی که نجما از شهود ارائه داده، با تعریف رایج آن در مباحث معرفت‎شناسی اسلامی متفاوت است و اموری مانند خواب و رویا را نیز شامل می‎شود و حال آنکه، نه فقط در اجتهاد رایج و مصطلح حوزه‎های علمیه، بلکه اساسا در هیچ علمی پذیرفته نیست که براساس خواب و رویا و نظایر آن، چیزی را نفی یا اثبات نماییم.نجما منابع اجتهاد را توسعه داده، در تقسیم‎بندی مورد نظر خود، کتاب و سنت و اجماع را در زمره «منابع تشریعی» و عقل را در زمره «منابع تکوینی» شمرده، و ضمن پذیرش منابع چهارگانه معروف در اجتهاد رایج، این موارد را نیز به آنها اضافه کرده است: انسان و پدیده‎های انسانی (شامل فرد، خانواده، گروه، سازمان، نهاد، نظام حاکم، جامعه، و تاریخ)، طبیعت و پدیده‎های طبیعی، و ماورای طبیعت (شامل ملکوت آسمان‎ها و زمین، و مانند آن). در متن مقاله توضیح داده شد که مقصود نجما از این سخن مشخص نیست و در هر صورت، هر معنایی که برای آن در نظر بگیریم، محل مناقشه است.مسئله دیگری که در طرح پیشنهادی نجما برای انجام مطالعات مدیریت اسلامی آمده، بحث «اجتهاد جمعی» است. در این زمینه گفته شد که براساس مبانی معرفت‎شناسی اسلامی، اجتهاد جمعی دارای اشکالات متعدد، و در نتیجه غیرقابل پذیرش است.

کلیدواژه ها:

روش اجتهادی ، اجتهاد جامع ، مدیریت اسلامی ، نجما