تحلیل فقهی تفسیری آیه ۱۸۰ سوره بقره بر پایه دیدگاههای فاضل مقداد در کنز العرفان و جصاص در احکام القرآن

آیه ۱۸۰ سوره بقره، موسوم به آیه وصیت از آیات چالش برانگیز قرآن کریم است که احکام و تفاسیر گوناگونی را در فقه اسلامی به دنبال داشته است. این پژوهش با روش توصیفی - تحلیلی و با تکیه بر منابع کتابخانه ای به بررسی و تحلیل دیدگاههای فقهی و تفسیری دو فقیه برجسته از دو مذهب بزرگ اسلامی یعنی فاضل مقداد سیوری فقیه (امامی) در کتاب کنز العرفان فی فقه القرآن و ابوبکر جصاص فقیه (حنفی) در کتاب احکام القرآن پیرامون این آیه می پردازد. هدف اصلی، تبیین مبانی تفسیری و استنباطات فقهی این دو عالم در خصوص مفردات آیه، حکم وصیت (وجوب یا استحباب)، مسئله نسخ یا عدم نسخ آیه، و گستره شمول آن بر والدین و اقربین (وارث و غیر وارث) است. یافته های تحقیق نشان می دهد که هر دو فقیه، با وجود اشتراک در برخی مبانی تفسیری، در استنباطات فقهی و به ویژه در مسئله نسخ آیه و حکم وصیت برای وارث دیدگاه های متفاوتی ارائه داده اند. فاضل مقداد با تکیه بر روایات اهل بیت (ع) و اصول فقه امامیه، آیه را در حق وارث و غیر وارث جاری دانسته و مسئله نسخ را به شکل رایج در میان اهل سنت نمی پذیرد، در حالی که جصاص، همگام با جمهور فقهای اهل سنت، آیه را در حق وارث منسوخ و در حق غیر وارث مستحب یا در مواردی واجب به معنای وصیت واجب (قانونی) می داند. این پژوهش ضمن تبیین دقیق این دیدگاه ها و ادله آنها به مقایسه تطبیقی آنها پرداخته و بر اهمیت فهم مبانی هر یک در دستیابی به درکی جامع از این آیه تاکید می ورزد.

کلیدواژه ها:

آیه وصیت ، آیه ۱۸۰ بقره ، فاضل مقداد ، کنز العرفان ، ابوبکر جصاص ، احکام القرآن ، تفسیر فقهی ، وصیت واجب