نقش عرفان عملی در تحول اخلاقی انسان از منظر الهیات اسلامی و مسیحی شرقی

نقش عرفان عملی در تحول اخلاقی انسان از جمله مسائل بنیادین در الهیات تطبیقی است که با رویکردی میان رشته ای، نسبت سلوک عملی با دگردیسی وجودی آدمی را در دو سنت بزرگ دینی اسلام و مسیحیت شرقی به کاوش می گذارد. عرفان عملی در الهیات اسلامی، که در قالب تصوف و سیر و سلوک الی الله متجلی می شود، مجموعه ای از مناسک، ریاضات و مجاهدات نفسانی است که سالک را از مرتبه ی نفس اماره به مقام نفس مطمئنه و در نهایت به فنا فی الله و بقا بالله رهنمون می سازد؛ این فرایند نه صرفا تغییر رفتار ظاهری، بلکه تحول در بنیادهای وجودی انسان یعنی دگرگونی در گرایش ها، صفات راسخه و نظام ارزشی او را به دنبال دارد. در مسیحیت شرقی نیز عرفان عملی در سنت هسیخاستی (سکوت گرایی) و عبادت های ریاضت کشانه تجلی یافته و هدف آن نیل به تشبه به خدا و مشارکت در حیات الهی از طریق طهارت قلب، نماز قلبی و تزکیه ی نفس است. این مقاله با روش توصیفی-تحلیلی و با استفاده از منابع کتابخانه ای، به بررسی تطبیقی سازوکارهای تحول آفرین عرفان عملی در این دو سنت دینی پرداخته و نشان می دهد که علی رغم تفاوت های کلامی و تاریخی، هر دو سنت بر این باورند که تحول اخلاقی حقیقی بدون عبور از منازل سلوکی و تزکیه ی باطن میسر نیست. یافته های پژوهش حاکی از آن است که عرفان عملی در هر دو الهیات، با ارائه ی برنامه های سلوکی منسجم، انسان را از وضع موجود اخلاقی به وضع مطلوب سوق می دهد و این تحول در سایه ی ترکیبی از ریاضت، مراقبه، محبت و شناخت شهودی حاصل می آید. در نهایت، این مقاله بر این نکته تاکید می ورزد که عرفان عملی نه تنها مکمل اخلاق هنجاری است، بلکه بستر اصلی تحول وجودی انسان را فراهم می آورد و از این رو می تواند الگویی کارآمد برای بازاندیشی در نظریه های اخلاقی معاصر به شمار آید.

کلیدواژه ها:

عرفان عملی ، تحول اخلاقی ، الهیات اسلامی ، مسیحیت شرقی ، سیر و سلوک