اقتصاد مقاومتی در ایران: چارچوب تحلیلی، شاخص های تجربی و راهبردهای گذار از آسیب پذیری به تاب آوری

اقتصاد مقاومتی به عنوان یک پارادایم بومی و راهبردی در سیاست گذاری اقتصادی ایران، با هدف تقویت بنیان های تولید داخلی، کاهش وابستگی به درآمدهای نفتی، ارتقای بهره وری و افزایش تاب آوری در برابر تحریم ها و شوک های خارجی طراحی شده است. این مقاله با هدف ارائه ی چارچوبی نظری-تجربی برای تبیین مولفه ها، شاخص ها و سیاست های اقتصاد مقاومتی، ابتدا به مرور مبانی مفهومی و پیشینه ی پژوهش در ایران و جهان می پردازد و سپس ابعاد شش گانه ی درون زایی و برون گرایی، دانش بنیانی، عدالت محوری، مردم پایی، تولید و اشتغال آفرین، و اصلاح ساختار مالی و بانکی را تحلیل می کند. در بخش داده ها و آنالیزها، یافته های تجربی معتبر نشان می دهند که شاخص ترکیبی اقتصاد مقاومتی برای استان های ایران در دامنه ۰.۱۹ تا ۰.۸۷ (میانگین ۰.۴۲) قرار دارد و استان های تهران، اصفهان و خراسان رضوی بالاترین و استان های سیستان و بلوچستان، کهگیلویه و بویراحمد و ایلام پایین ترین امتیاز را کسب کرده اند. میانگین کارایی فنی صنایع در دوره ی تحریم های شدید (۱۳۹۰-۱۳۹۴) برابر ۰.۵۸ و در دوره ی پسابرجام (۱۳۹۵-۱۳۹۸) برابر ۰.۷۲ بوده است و صنایع دارویی (۰.۸۹) و غذایی (۰.۸۵) بالاترین کارایی را داشته اند. مدل سازی تعادل عمومی نشان می دهد که سناریوی جایگزینی واردات کالاهای استراتژیک می تواند کاهش تولید ناخالص داخلی ناشی از تحریم را از ۱۲ درصد به ۶ درصد کاهش دهد و سناریوی افزایش صادرات غیرنفتی، رشد تولید ناخالص داخلی را ۲.۸ درصد بالاتر از حالت پایه افزایش می دهد. شاخص تاب آوری اقتصادی ایران با امتیاز ۰.۴۵ در رتبه ی ۵۷ جهان قرار دارد و فاصله ی معناداری با کشورهای موفق منطقه دارد. همچنین سهم تحقیق و توسعه در تولید ناخالص داخلی ایران (۰.۶ درصد) به مراتب کمتر از میانگین جهانی (۲.۲ درصد) و کشورهای هدف (۱.۸ درصد) است. ارزیابی پیشرفت ۲۴ بند سیاست کلی اقتصاد مقاومتی نشان می دهد که فقط ۷ بند بیش از ۵۰ درصد پیشرفت داشته اند و ضعیف ترین بندها مربوط به شفافیت نظام بانکی، مبارزه با فساد، و اصلاح نظام درآمدی-هزینه ای دولت بوده است. نتیجه گیری مقاله بر ضرورت تحول از اقتصاد رانتی و آسیب پذیر به اقتصادی تاب آور، دانش بنیان و عادلانه با تاکید بر اصلاحات نهادی، شفافیت، مبارزه با فساد، و سرمایه گذاری در تحقیق و توسعه تاکید دارد. پیشنهادها در پنج سطح راهبردی (تدوین نقشه ی راه اجرایی و نظام پایش مستقل)، نهادی-حکمرانی (مبارزه با فساد، اصلاح نظام بانکی و کاهش تصدی گری دولت)، اقتصادی-بخشی (جایگزینی واردات هوشمند، افزایش بهره وری انرژی و توسعه ی صادرات غیرنفتی)، فناورانه-آموزشی (افزایش سرمایه گذاری در تحقیق و توسعه به ۱.۵ درصد تولید ناخالص داخلی تا ۱۴۰۴ و بازطراحی نظام آموزشی) و پژوهشی (طراحی مدل های پویای سیستمی، ایجاد پایگاه داده ی ملی و پژوهش های تطبیقی طولی) دسته بندی می شوند. اقتصاد مقاومتی فرصتی تاریخی برای بازسازی ساختاری ایران و الگویی قابل تعمیم برای اقتصادهای درگیر فشارهای خارجی است.

کلیدواژه ها:

اقتصاد مقاومتی ، تاب آوری اقتصادی ، تحریم های اقتصادی ، دانش بنیانی ، جایگزینی واردات ، بهره وری انرژی ، شاخص گذاری ، خط مشی اقتصادی