واکاوی اندیشه اجتماعی ابن خلدون: بنیان های نظری تمدن و انحطاط اجتماعی

ابن خلدون (۱۳۳۲-۱۴۰۶ م) را باید بی گمان یکی از برجسته ترین نظریه پردازان اجتماعی پیشامدرن به شمار آورد که قرن ها پیش از شکل گیری جامعه شناسی به مثابه رشته ای آکادمیک، نظامی نظری برای تحلیل ظهور، تثبیت و زوال تمدن ها پی ریخت. این مقاله با اتخاذ رویکردی تحلیلی-تفسیری و با تکیه بر متن اصلی مقدمه ابن خلدون و نیز مهم ترین شرح ها و تفاسیر معاصر، به واکاوی بنیادهای اندیشه اجتماعی او می پردازد. مفاهیم محوری مورد بررسی عبارتند از «عصبیه» به مثابه نیروی پیونددهنده گروهی، «بدویت و حضارت» به عنوان دو قطب دیالکتیکی حیات اجتماعی، «عمران» به عنوان علم مطالعه تمدن ها، و الگوی پنج مرحله ای تحول دولت ها. یافته های پژوهش نشان می دهد که ابن خلدون با روشی تجربی-استقرایی که در سنت تاریخ نگاری اسلامی بی سابقه بود، توانست الگویی چرخه ای از تحول جوامع ترسیم کند که بر اساس آن، هر تمدنی از دل یک گروه بدوی با عصبیه قوی زاده می شود، در مسیر رشد و شکوفایی، تدریجا عصبیه خود را از دست می دهد و سرانجام راه را برای ظهور بدویت جدیدی هموار می سازد. در بخش بحث، نسبت این الگو با نظریه های کلاسیک جامعه شناسی (دورکیم، وبر، گلنر) و کاربست های معاصر آن در تحلیل فروپاشی دولت ها و جنبش های اجتماعی جدید سنجیده می شود. نتیجه گیری مقاله بر ضرورت بازخوانی انتقادی اندیشه ابن خلدون به عنوان منبعی اصیل برای نظریه پردازی بومی در علوم اجتماعی تاکید دارد و نشان می دهد که این اندیشه چگونه می تواند با پرسش های نظری جهان معاصر گفت وگو کند.

کلیدواژه ها:

ابن خلدون ، عصبیه ، عمران ، بدویت ، حضارت ، جامعه شناسی تاریخی