بررسی روند تغییرات رواناب و خطر سیلاب شهری در جنوب مشهد در بازه زمانی ۲۰۱۰ تا ۲۰۳۰

ارزیابی آسیب پذیری سیلاب های (Flood Susceptibility Evaluation - FSE) یکی از روش های کلیدی در مدیریت بحران است که با استفاده از داده های تجربی و مدل های منطقی به بررسی میزان آسیب پذیری مناطق شهری در برابر وقوع سیلاب می پردازد. در این راستا، استفاده از ضرایب رواناب و تحلیل تغییرات کاربری اراضی از اهمیت بالایی برخوردار است چرا که این عوامل به طور مستقیم بر میزان و شدت رواناب سطحی تاثیرگذار هستند. هدف اصلی این پژوهش ارزیابی مدل آسیب پذیری سیلاب در حوضه های آبریز جنوبی شهر مشهد، یکی از بزرگ ترین و مهم ترین کلان شهرهای ایران برای سال های ۲۰۱۰ و ۲۰۲۰ و پیش بینی وضعیت آن در سال ۲۰۳۰ است. این مدل با بهره گیری از داده های جهانی شامل داده های اقلیمی، کاربری اراضی و ویژگی های خاک و توپوگرافی برای تخمین ضرایب رواناب، اوج دبی سیلاب و ارزیابی کلی آسیب پذیری سیلاب طراحی شده است. از دیدگاه علوم انسانی و اجتماعی در ایران، این مطالعه اهمیت دوچندانی دارد. در شرایطی که شهرها به سرعت در حال گسترش هستند، اثرات سیلاب ها نه تنها محدود به خسارات اقتصادی و فیزیکی نیست بلکه پیامدهای اجتماعی، فرهنگی و روانی را نیز در پی دارد. این پژوهش به شناسایی خطرات زیست محیطی و چالش های ناشی از توسعه ناپایدار شهری می پردازد که می تواند به سیاست گذاران، برنامه ریزان شهری و جامعه شناسان کمک کند تا راهکارهای مناسبی برای کاهش آسیب ها و افزایش تاب آوری اجتماعی-اقتصادی ارائه دهند. همچنین این مطالعه نقش مهمی در ارتقای آگاهی عمومی و ترویج فرهنگ مدیریت ریسک در جامعه ایرانی دارد که خود بخشی از حوزه علوم انسانی و اجتماعی محسوب می شود. در ایران، مدیریت ریسک های طبیعی و به ویژه سیلاب ها نیازمند رویکردی میان رشته ای است که علاوه بر جنبه های فنی و مهندسی، ابعاد اجتماعی، فرهنگی و روانی جامعه را نیز در برگیرد. پژوهش های علوم انسانی در این زمینه به فهم بهتر نگرش ها، رفتارها و واکنش های مردم نسبت به سیلاب ها کمک می کنند و زمینه ساز طراحی سیاست ها و برنامه های آموزشی فرهنگی موثر می شوند. همچنین می توانند نواحی و گروه های جمعیتی آسیب پذیرتر را شناسایی کنند و به تقویت مشارکت جامعه در فرآیندهای مدیریت بحران یاری رسانند. این تعامل بین علوم فنی و علوم انسانی در ایران، به ویژه در کلان شهرهای پرجمعیتی مانند مشهد می تواند به توسعه سیاست های جامع و پایدار شهری منجر شود که هم سلامت و امنیت شهروندان را تضمین کند و هم ارزش های فرهنگی و اجتماعی شهر را حفظ نماید. نتایج تحقیق نشان می دهد که میانگین ضریب رواناب (Cr) در بازه زمانی مورد مطالعه از ۰.۵۰ در سال ۲۰۱۰ به ۰.۶۵ در سال ۲۰۳۰ افزایش یافته است که نشان دهنده تاثیر بارش های اقلیمی و گسترش شهرسازی غیر کنترل شده است. بیشترین مقادیر این ضریب در حوضه هایی مشاهده شده است که پوشش های املاک و مستغلات، خاک های مولیزول و شیب های بین ۵ تا ۱۵ درصد دارند که ترکیب این عوامل باعث افزایش سرعت و حجم رواناب می شود. تخمین تجمعی میانگین دبی سیلاب از ۲۰۰۴ متر مکعب بر ثانیه در سال ۲۰۱۰ به ۵.۷۶ متر مکعب بر ثانیه در سال ۲۰۳۰ افزایش یافته است که به معنی افزایش بیش از سه برابری آسیب پذیری سیلاب در این مناطق است. این موضوع نیاز به طراحی و بهبود زیرساخت های مدیریت سیلاب از جمله مقاطع خروجی با مساحت بیش از ۴۶ متر مربع را در آینده نزدیک نشان می دهد. اعتبارسنجی مدل با استفاده از منحنی های ROC و مقدار AUC بیش از ۰.۸ نشان دهنده دقت و حساسیت بالای مدل است که آن را به ابزاری قابل اعتماد برای برنامه ریزی و تصمیم گیری تبدیل می کند. در مجموع، این مطالعه نه تنها چارچوب علمی و فنی محکمی برای مدیریت سیلاب های شهری در مشهد فراهم می آورد، بلکه نقش کلیدی در درک اثرات اجتماعی و فرهنگی سیلاب ها دارد و به عنوان نمونه ای از همکاری میان علوم فنی و علوم انسانی برای مواجهه با چالش های محیطی در ایران مطرح می شود. این رویکرد میان رشته ای می تواند به توسعه سیاست های جامع و پایدار شهری کمک کند که سلامت و امنیت شهروندان را تضمین کرده و هم ارزش های فرهنگی و اجتماعی شهر را حفظ نماید. به همین ترتیب تقویت همکاری میان پژوهشگران علوم انسانی و فنی در ایران کلید موفقیت در مدیریت ریسک های طبیعی است و می تواند زمینه ساز پایداری و تاب آوری بلندمدت جوامع شهری در برابر سیلاب ها و سایر بلایای طبیعی باشد.

کلیدواژه ها:

ارزیابی آسیب پذیری سیلاب ، مشهد ، داده های جهانی ، گسترش شهری