طراحی فضاهای گمشده شهری (نمونه موردی زیر پل ولیعصر (زنجان))

پدیده فضاهای گمشده به عنوان میراث برنامه ریزی شهری مدرنیستی موجب گسست در تاروپود شهری شده و پتانسیل های اجتماعی، اقتصادی و کالبدی شهرها را تضعیف می کنند. این پژوهش به باززنده سازی زیرگذر پل ولیعصر در زنجان به عنوان نمونه ای شاخص از چنین فضایی می پردازد. این مطالعه با رویکردی ترکیبی (کیفی-کمی) و با تکیه بر روش «طراحی پژوهشی» انجام شده است. روش های گردآوری داده شامل مشاهدات میدانی، سیستماتیک، نقشه برداری رفتاری، پیمایش با پرسشنامه نمونه ای ۲۰۰ نفری از کاربران فضا و همچنین برگزاری دو جلسه کارگاه مشارکتی با ذی نفعان محلی بود. داده های کمی با نرم افزار SPSS، آزمون کای دو و همبستگی و داده های کیفی با تحلیل مضمونی مورد بررسی قرار گرفتند. چارچوب نظری پژوهش بر تلفیق نظریه فضای گمشده راجر ترانسیک، اصول شهرسازی تاکتیکی و مبانی «طراحی انسان محور» یان گهل استوار است. یافته ها حاکی از تمایل قاطع جامعه محلی (بیش از ۸۰٪) به بازطراحی فضا است. مهم ترین چالش های شناسایی شده شامل نورپردازی ناکافی (۸۲٪)، نارضایتی فقدان فعالیت های جاذب و ایستا (۸۹٪)، آلودگی بصری و احساس ناامنی به ویژه در ساعات شب بود. تحلیل های آماری رابطه معناداری (p<۰.۰۵) بین معرفی فضاهای تجمع عمومی و افزایش سرزندگی و امنیت درک شده را نشان داد. خروجی کارگاه های مشارکتی اولویت هایی همچون ایجاد فضاهای سبز، کافه های فرهنگی و مسیرهای پیاده روی امن را آشکار ساخت. پژوهش نشان می دهد که مداخلات طراحی مشارکتی و تدریجی، مبتنی بر خواست جامعه می تواند به طور موثری فضاهای گمشده را به کاتالیزوری برای تحرک اجتماعی و تقویت هویت محل تبدیل کند. طرح پیشنهادی در سه فاز «تاکنون»، «کوتاه مدت تاکتیکی» و «بلندمدت (پایدار)» ارائه شده که شامل فضاهای سبز، کاربری های فرهنگی، تجاری-کوچ، مقیاس و نورپردازی خلاقانه است. این مدل می تواند به عنوان الگویی سازگار برای باززنده سازی فضاهای مشابه در سایر شهرهای ایران و جهان به کار رود.

کلیدواژه ها:

فضاهای گمشده ، باززنده سازی شهری ، طراحی مشارکتی ، شهرسازی تاکتیکی ، زیرگذر ولیعصر ، زنجان