سندرم تخلیه انرژی میتوکندری (MEDS) از اختلالات مونوژنیک نادر تا طیف پیوسته بیماریهای شایع چند فاکتوریل

میتوکندری (Mitochondria) به عنوان منبع اصلی تولید انرژی سلولی از طریق فسفریلاسیون اکسیداتیو، نقش محوری در هموستاز انرژی دارد. اختلال در این سیستم دوگانه ژنومی (DNA میتوکندریال mtDNA و DNA هسته ای nDNA) منجر به کاهش شدید تولید ATP و بروز طیف گسترده ای از بیماری ها میشود که تحت عنوان سندرم تخلیه انرژی میتوکندری (Mitochondrial Energy Depletion Syndrome) (MEDS) شناخته می شوند. هدف این مرور ارائه چارچوب جامع برای درک MEDS به عنوان طیف پیوسته ای است که از اختلالات نادر مونوژنیک مانند سندرم های LHON، MERRF، MELAS، MNGIE، Alpers-Huttendocher و Kearns-Sayre تا بیماری های شایع چندعاملی نظیر دیابت، اختلالات قلبی عروقی، نورودژنراتیو (آلزایمر، پارکینسون، هانتینگتون)، لانگ کووید، سپسیس، پیری زودرس و برخی سرطان ها را در بر می گیرد. MEDS مفهوم کلاسیک تخلیه DNA میتوکندری (MDDS) را فراتر رفته و شامل مکانیسم های ثانوی نظیر استرس اکسیداتیو مزمن، اختلال دینامیک میتوکندری، میتوفاژی میتوکندری، تجمع جهش های سوماتیک mtDNA، سموم محیطی، التهاب مزمن و اختلالات محور روده-میتوکندری است که در نهایت به تخلیه انرژی و مرگ سلولی می انجامند. تشخیص MEDS همچنان چالش برانگیز باقی مانده است؛ اما پیشرفت های اخیر در توالی یابی نسل جدید (NGS)، اندازه گیری نسبت mtDNA/nDNA در خون محیطی، بیوپسی عضلانی و هوش مصنوعی دقت تشخیص را به طور محسوسی افزایش داده اند. درمان عمدتا حمایتی است؛ با این حال استراتژی های نوظهور شامل مکمل های میتوکندری محور (CoQ۱۰، ریبوفلاوین، تقویت کننده های NAD)، آنتی اکسیدان های هدفمند (elamipretide، Mito)، مداخلات غیر دارویی (ورزش) و رویکردهای پیشرفته ژن درمانی جایگزینی میتوکندری نتایج امیدوارکننده ای نشان داده اند. این مرور دیدگاهی یکپارچه از مبانی زیست مولکولی تا چالش های تشخیصی و درمانی MEDS ارائه می دهد و بر لزوم پزشکی دقیق برای مدیریت این طیف وسیع تاکید می کند.

کلیدواژه ها:

میتوکندری ، تخلیه انرژی ، MDDS ، OXPHOS ، میوپاتی میتوکندریایی ، انسفالومیوپاتی ، بیماری های میتوکندریایی ، NGS ، مارکرهای میتوکندریایی ، WES