نقش پلیس در مدیریت بحران های زیست محیطی و سلامت شهری؛ مطالعه موردی: بحران آلودگی هوا و ریزگردها در قم

زمینه و هدف: شهر قم به دلیل موقعیت جغرافیایی خاص و مجاورت با بیابان های منبع گردوغبار، طی سال های اخیر با بحران های زیست محیطی متناوب، به ویژه افزایش غلظت آلاینده های معلق PM۱۰ و PM۲.۵ مواجه بوده است. این بحران ها نه تنها سلامت شهروندان را تهدید می کند بلکه چرخه حمل ونقل، خدمات انتظامی و مدیریت شهری را نیز مختل می سازد. از آنجا که قانون هوای پاک (مصوب ۱۳۹۶) و قانون مدیریت بحران کشور (مصوب ۱۳۹۸) بر نقش نهادهای انتظامی در کنترل و مقابله با شرایط اضطرار زیست محیطی تاکید دارند، پژوهش حاضر با هدف بررسی نقش پلیس در مدیریت بحران های زیست محیطی و سلامت شهری و تبیین جایگاه اخلاقی، حقوقی و اجرایی نیروی انتظامی در نمونه موردی بحران آلودگی هوا و ریزگردهای قم نگارش شده است. روش: پژوهش حاضر از نظر هدف کاربردی و از حیث ماهیت توصیفی–تحلیلی است. داده ها از منابع واقعی و علمی شامل مطالعات میدانی منتشرشده در شهر قم (خزایی و همکاران ۲۰۱۹، رهنما و همکاران ۲۰۲۵، زمین شناسی کواترنری ایران ۲۰۲۳) و مبانی قانونی رسمی استخراج شدند. تحلیل داده ها به روش کیفی–استنباطی صورت گرفت تا فرایند نقش آفرینی پلیس در سه مرحله پیشگیری، مقابله و نظارت براساس متون قانونی و شواهد علمی مدل سازی شود. استنادهای فقهی–اخلاقی نیز با تکیه بر عهدنامه مالک اشتر در نهج البلاغه، جهت تبیین عدالت علوی در رفتار انتظامی مطرح گردید. یافته ها: نتایج نشان داد نقش پلیس در مدیریت بحران های زیست محیطی قم به سه محور تقسیم می شود: ۱. پیشگیری: اعمال نظارت هوشمند بر معاینه فنی خودروها و تردد منابع آلاینده بر اساس مواد ۸ و ۱۵ قانون هوای پاک؛ ۲. مقابله: فرماندهی واحد در شرایط اضطرار (ماده ۲۰ قانون هوای پاک) و هماهنگی بین بخشی با دستگاه های امدادی؛ ۳. نظارت پس از بحران: پایش میدانی کانون های آلودگی و حمایت از برنامه های بازتوانی محیطی با استفاده از ابزارهای هوش مصنوعی و سامانه های پهناوری (GIS). تحلیل کیفی پژوهش (سادات و همکاران ۲۰۲۱) نیز نشان داد که ضعف در هم افزایی بین سازمانی از موانع کلیدی عملکرد انتظامی در بحران های محیطی است. نتیجه گیری: پژوهش حاضر بیانگر آن است که ارتقای عملکرد در مدیریت بحران آلودگی هوا نیازمند تلفیق دو مولفه راهبردی است: ۱) توسعه سامانه های هشدار و پایش هوشمند به منظور تصمیم گیری داده محور؛ ۲) نهادینه سازی آموزه های عدالت علوی در اجرای محدودیت ها به منظور حفظ سلامت عمومی. اجرای این رویکردها ضمن انطباق با مفاد قانون هوای پاک، می تواند پلیس را به محور اخلاقی–اجرایی تحقق شهر سبز اسلامی–ایرانی در قم تبدیل نماید.

کلیدواژه ها:

پلیس محیط زیست ، بحران آلودگی هوا ، ریزگردها ، سلامت شهری ، شهر قم