منطق بقا و تولید منظر شهری: شناسایی اولویت های کالبدی در مسکن خودساخته حاشیه شمالی مشهد

هدف این پژوهش واکاوی منطق حاکم بر اولویت بندی های کالبدی سازندگان تهی دست مسکن خودساخته در حاشیه شمالی مشهد و تاثیر آن بر شکل گیری منظر شهری است. با اتخاذ رهیافت کیفی و انجام ۹ مصاحبه نیمه ساختاریافته با ساکنانی که خود بناکننده مسکنشان بوده اند، داده ها با روش تحلیل مضمون مورد بررسی قرار گرفتند. یافته ها نشان می دهد که فرایند ساخت در این مناطق تابع «منطق بقا» است، به گونه ای که نیازهای حیاتی ای مانند استحکام بنا و تامین فضاهای داخلی اساسی در اولویت مطلق قرار داشته و ملاحظات زیبایی شناختی نظیر نماسازی به مرحله پس از عبور از بحران های اولیه معیشتی موکول می شود. ماهیت «تدریجی و گام به گام» ساخت وساز که مستقیما وابسته به نوسانات درآمدی خانوار است، به همراه محدودیت های ساختاری چون عدم دسترسی به تسهیلات رسمی و دانش فنی، منجر به تولید مناظری ناهمگن و به ظاهر آشفته می گردد. این منظر در واقع بازتاب بصری یک «نظم کارکردی» و راهبرد انطباقی ساکنان سازندگان در مواجهه با عدم اطمینان است. پژوهش حاضر با عبور از نگاه ارزش گذارانه صرف، استدلال می کند که ساماندهی سیمای این مناطق مستلزم درک این منطق درونی و طراحی سیاست های حمایتی منعطف، نظیر ارائه اعتبارات خرد، مشاوره فنی کم هزینه و تدوین ضوابط مرحله ای است که هم راستا با فرایند تدریجی توانمندسازی آنان عمل کند.

کلیدواژه ها:

مسکن خودساخته ، منطق بقا ، حاشیه شهر مشهد ، منظر شهری ، سکونتگاه های غیررسمی ، برنامه ریزی مشارکتی