تحلیل روابط اقتصادی و تجاری ایران با قدرت های بزرگ در دوران پهلوی اول و پهلوی دوم

مقاله حاضر به تحلیل اقتصاد سیاسی ایران در دوره پهلوی (۱۳۰۴–۱۳۵۷) پرداخته و با روش توصیفی تحلیلی و بهره گیری از چارچوب نظریه اقتصاد سیاسی و نظریه وابستگی، علل ساختاری ناکامی الگوی توسعه در این دوره را واکاوی می کند. یافته های تحقیق حاکی از آن است که علیرغم ثبت نرخ های رشد اقتصادی بالا و اجرای پروژه های عظیم نوسازی زیرساختی، الگوی توسعه مبتنی بر درآمد نفتی و تمرکزگرایی دولتی به پیامدهای ناگواری از جمله تشدید شکاف طبقاتی، تضعیف بخش خصوصی مستقل، وابستگی فزاینده به قدرت های خارجی و ایجاد یک اقتصاد تک محصولی شکننده انجامید. مطالعه حاضر نشان می دهد که قراردادهای نفتی ناعادلانه (مانند قرارداد ۱۹۳۳ و کنسرسیوم ۱۹۵۴)، صنعتی سازی شتاب زده و بدون پشتوانه نهادی، و اجرای ناقص و به دستی اصلاحات ارضی بدون حمایت از کشاورزان خرد، نه تنها به توسعه متوازن و درون زا منجر نشد، بلکه با محروم کردن اکثریت جامعه از مواهب توسعه و ایجاد نارضایتی گسترده، سهم بسزایی در بحران مشروعیت سیاسی و نهایتا سقوط نظام پهلوی داشت. این پژوهش با اتکا به گستره وسیعی از منابع داخلی و خارجی نتیجه می گیرد که دستیابی به توسعه پایدار در ایران، مستلزم عبور از اقتصاد رانتی و توجه همزمان به سه پیش شرط اساسی است: تحقق عدالت اجتماعی، تامین استقلال اقتصادی در پرتو کاهش وابستگی به نفت، و تضمین مشارکت سیاسی واقعی مردم در سرنوشت اقتصادی خویش.

کلیدواژه ها:

اقتصاد ، روابط اقتصادی و تجاری ، قدرت های بزرگ ، پهلوی اول ، پهلوی دوم