تحلیل دینامیک مکانی-زمانی تغییرات کاربری اراضی در حوضه دریاچه ارومیه (۲۰۲۳-۲۰۰۲)

هدف و زمینه: خشک شدن دریاچه ارومیه به عنوان یکی از بزرگترین بحران های زیست محیطی ایران، تغییرات گسترده ای را در کاربری اراضی حوضه آبریز آن به همراه داشته است. درک دینامیک این تغییرات برای مدیریت پایدار منابع آبی و طبیعی ضروری است. این پژوهش با هدف تحلیل مکانی-زمانی این تحولات طی دو دهه اخیر (۲۰۰۲-۲۰۲۳) و با ارائه یک چارچوب تحلیلی نوین برای تفکیک عوامل انسانی از فرآیندهای طبیعی انجام شده است. روش کار: در این مطالعه توصیفی-تحلیلی، از تصاویر سالانه پوشش اراضی MODIS (MCD۱۲Q۱) با تفکیک مکانی ۵۰۰ متر برای سال های کلیدی ۲۰۰۲، ۲۰۰۹، ۲۰۱۶ و ۲۰۲۳ استفاده شد. تحلیل ها در دو سطح انجام گرفت: نخست، دینامیک کلی تغییرات با تفکیک دو عامل محرک «فشار انسانی» و «شرایط طبیعی» ارزیابی شد. سپس، یک تحلیل مکانی مبتنی بر فاصله از خط ساحلی سال ۲۰۰۲ برای درک الگوهای فضایی تغییرات صورت پذیرفت. یافته ها: نتایج نشان دهنده یک الگوی سه مرحله ای متمایز در بخش کشاورزی بود: کاهش اولیه فشار (۲۰۰۲-۲۰۰۹)، توسعه شدید و ناپایدار (۲۰۰۹-۲۰۱۶) و انقباض مجدد (۲۰۱۶-۲۰۲۳). این نوسانات شدید، همزمان با فرآیند کند و پیوسته احیای طبیعی مراتع بر روی اراضی بایر جدید رخ داده است. تحلیل مکانی آشکار ساخت که فشار انسانی یک پدیده فراگیر و عمومی در کل حوضه بوده، در حالی که فرآیند احیای طبیعی عمدتا به نواحی نزدیک به خط ساحلی محدود است. همچنین نتایج حاکی از جابه جایی کشاورزان به مناطق با وضعیت منابع آبی پایدارتر بوده است. نتیجه گیری: دینامیک مشاهده شده بیانگر تضاد عمیق میان مدیریت ناپایدار منابع آب و ظرفیت تاب آوری اکوسیستم است. یافته های این پژوهش لزوم اتخاذ رویکردهای مدیریتی یکپارچه و مبتنی بر شواهد مکانی را برای مقابله با بحران و دستیابی به توسعه پایدار در حوضه آبریز دریاچه ارومیه آشکار می سازد.

کلیدواژه ها:

دریاچه ارومیه ، تغییرات کاربری اراضی ، سنجش از دور ، تحلیل زمانی-مکانی