نقش مشاوره تحصیلی مبتنی بر مفاهیم اسلامی (توکل، تدبیر، مسئولیت پذیری) در پیشگیری از افت تحصیلی دانش آموزان

افت تحصیلی، یکی از مسائل پیچیده نظام های آموزشی است که عوامل شناختی، انگیزشی و روانی-اجتماعی در آن نقش دارند. مشاوره تحصیلی، رایج ترین راهکار مدارس برای مقابله با این پدیده است. این مطالعه با هدف تحلیل محتوای پژوهش های انجام شده در زمینه به کارگیری مفاهیم اسلامی در مشاوره تحصیلی و نقش آن در پیشگیری از افت تحصیلی انجام شد. روش تحقیق، مرور تحلیلی (Analytical Review) با رویکرد کتابخانه ای است. در این راستا، مقالات، پایان نامه ها و کتب منتشرشده در حوزه مشاوره تحصیلی اسلامی در بازه زمانی ۱۳۸۵ تا ۱۴۰۲ با جستجو در پایگاه های اطلاعاتی SID، Noormags، Magiran و کتابخانه های تخصصی علوم تربیتی و روانشناسی جمع آوری و مورد تحلیل محتوای کیفی قرار گرفتند. یافته های حاصل از تحلیل ۲۵ منبع منتخب نشان داد که مفاهیم کلیدی اسلامی قابل استفاده در مشاوره تحصیلی، حول سه محور اصلی توکل (در معنای فعال آن)، تدبیر و برنامه ریزی، و مسئولیت پذیری فردی و اجتماعی قرار دارند. این مفاهیم می توانند بر چهار عامل اصلی موثر در افت تحصیلی تاثیر بگذارند: ۱) افزایش انگیزه درونی (با تبدیل یادگیری به عبادت و قربت)، ۲) کاهش اضطراب امتحان و ترس از شکست (با تکیه بر توکل و رضا)، ۳) تقویت خودتنظیمی و مدیریت زمان (با تاکید بر نظم، تقسیم اوقات و اجتناب از تسویف)، و ۴) تقویت پشتکار و امید (با مفاهیم صبر، استعانت و یاس ستیزی). بحث و بررسی حاکی از آن است که رویکرد اسلامی به مشاوره تحصیلی، آن را از یک خدمت فنی-کاربردی محض به یک فرآیند تربیتی-معنوی ارتقا می دهد که به علت یابی عمیق تر و تغییر نگرش پایدارتر در دانش آموز منجر می شود. این مطالعه مروری نتیجه می گیرد که تدوین الگوی عملیاتی مشاوره تحصیلی اسلامی و ادغام آن در نظام راهنمایی و مشاوره مدارس می تواند به عنوان یک راهبرد بومی و اثربخش، در پیشگیری و کاهش پدیده افت تحصیلی نقش آفرینی کند.

کلیدواژه ها:

نقش مشاوره تحصیلی ، مفاهیم اسلامی ، توکل ، تدبیر ، مسئولیت پذیری در پیشگیری از افت تحصیلی دانش آموزان