ارزیابی پتانسیل گیاهان زینتی بومی شرق گیلان برای توسعه طرح های فضای سبز کم توقع و پایدار شهری

کمبود منابع آبی، افزایش هزینه های نگهداری و تغییرات اقلیمی، مدیریت فضای سبز شهری را با چالش های جدی مواجه کرده و ضرورت رویکرد به سوی طراحی فضاهای سبز کم توقع و پایدار را ایجاب می کند. یکی از راهبردهای موثر در این زمینه، استفاده از گیاهان بومی است که با شرایط اقلیمی و خاکی هر منطقه سازگاری عمیقی داشته و نیازهای مراقبتی کمتری دارند. پژوهش حاضر با هدف ارزیابی پتانسیل گیاهان زینتی بومی شرق گیلان برای توسعه طرح های فضای سبز کم توقع و پایدار شهری انجام شده است. این تحقیق از نظر هدف کاربردی و از نظر ماهیت، توصیفی-تحلیلی با رویکرد آمیخته (کمی و کیفی) است. منطقه مورد مطالعه شامل شهرستان های رودسر، املش، لنگرود و سیاهکل در شرق استان گیلان می باشد. برای شناسایی گونه های بومی دارای ارزش زینتی، از منابع معتبر شامل فلور ایران، فلور گیلان، گزارش های تحقیقاتی و بررسی های میدانی در رویشگاه های طبیعی منطقه استفاده شد. در مجموع ۴۵ گونه گیاهی (شامل ۱۵ گونه درختی، ۱۸ گونه درختچه ای، ۷ گونه بته ای، ۳ گونه پیچ و ۲ گونه پوششی) شناسایی و بر اساس ۱۲ معیار اصلی در سه دسته معیارهای پایداری (مقاومت به خشکی، نیاز آبی کم، سازگاری با خاک های فقیر، مقاومت به آفات و بیماری ها، نیاز به هرس و نگهداری کم، طول عمر و ماندگاری)، معیارهای زینتی (جذابیت گل، جذابیت برگ، جذابیت میوه و پاییز، فرم و ساختار گیاه، عطر و رایحه) و معیارهای کاربردی (دسترسی به نهال یا بذر، سهولت تکثیر، سرعت رشد، سازگاری با شرایط شهری) با استفاده از فرایند تحلیل سلسله مراتبی (AHP) و نظرخواهی از ۱۵ کارشناس خبره مورد ارزیابی قرار گرفتند. نتایج وزن دهی نشان داد که معیارهای پایداری با وزن ۵۸۲/۰ اهمیت بیشتری از دیدگاه کارشناسان داشته و پس از آن معیارهای زینتی با وزن ۲۶۳/۰ و معیارهای کاربردی با وزن ۱۵۵/۰ قرار دارند. از میان زیرمعیارها، مقاومت به خشکی (۱۸۴/۰ )، نیاز آبی کم (۱۵۲/۰) و سازگاری با خاک های فقیر (۱۱۳/۰) بالاترین وزن ها را کسب کردند. ارزیابی نهایی گونه ها منجر به شناسایی ۱۰ گونه برتر شد که به ترتیب عبارتند از: شمشاد خزری (Buxus hyrcana) با امتیاز ۶۸/۴ ، انار شیطان (Nerium oleander) با امتیاز ۵۹/۴ ، مورد (Myrtus communis) با امتیاز ۵۲/۴ ، آزالیا (Rhododendron indicum) با امتیاز ۴۶/۴ انجیلی (Parrotia persica) با امتیاز ۳۸/۴ ، لیلکی (Gleditsia caspica) با امتیاز ۲۹/۴ ، خرمندی (Diospyros lotus) با امتیاز ۲۱/۴ ، تمشک (Rubus hyrcanus) با امتیاز ۱۴/۴ ، پاپیتال (Hedera helix) با امتیاز ۰۸/۴ و شب خسب (Albizia julibrissin) با امتیاز ۰۲/۴ تحلیل حساسیت با سه سناریوی مختلف (افزایش وزن معیارهای پایداری، افزایش وزن معیارهای زینتی و وزن های برابر) پایداری رتبه بندی را تایید کرد و گونه های برتر در تمام سناریوها در جمع ۱۰ گونه اول حضور داشتند. گونه ها بر اساس کاربری های مختلف فضای سبز (حاشیه خیابان ها و بلوارها، پارک ها و فضاهای عمومی، باغ های صخره ای و شیب ها، پرچین و دیوار سبز، و پوشش های جایگزین چمن) گروه بندی و اولویت بندی شدند. یافته های این پژوهش می تواند به عنوان راهنمای عملی برای طراحان منظر، مدیران شهری و سازمان های سیما، منظر و فضای سبز شهرداری های شرق گیلان در جهت کاهش هزینه های نگهداری، افزایش پایداری اکولوژیک و ارتقای کیفیت بصری فضاهای سبز شهری با بهره گیری از پتانسیل گیاهان بومی منطقه مورد استفاده قرار گیرد.

کلیدواژه ها:

گیاهان زینتی بومی ، فضای سبز کم توقع ، طراحی پایدار منظر ، فرایند تحلیل سلسله مراتبی (AHP) ، شرق گیلان ، رودسر ، املش ، لنگرود ، سیاهکل.