از مخاطب منفعل تا کاربر فعال: مرور پارادایم های مطالعات رسانه ای در تحلیل فرهنگ مشارکتی

تحول فناوری های رسانه ای و گسترش فضای مجازی، بنیان های نظری مطالعات رسانه ای را با دگرگونی های بنیادین روبه رو ساخته است. در مرکز این تحول، تغییر جایگاه «مخاطب» از یک دریافت کننده منفعل به یک «کاربر» فعال و مشارکت جو قرار دارد. مقاله حاضر با مرور نظام مند سیر تطور پارادایم های مطالعات رسانه ای، به تحلیل گذار از نظریه های کلاسیک مخاطب منفعل (شامل نظریه تزریقی، مکتب فرانکفورت و اقتصاد سیاسی رسانه) به نظریه های مخاطب فعال (نظریه استفاده و خشنودی، مطالعات فرهنگی بیرمنگام و تحلیل دریافت) و سپس به مفهوم «فرهنگ مشارکتی» در اندیشه هنری جنکینز می پردازد. یافته های این پژوهش نشان می دهد که مفهوم مخاطب در سه موج نظری متوالی بازتعریف شده است: در موج نخست، مخاطب به مثابه توده ای منفعل و بی اراده در برابر قدرت مسلط رسانه ها تصور می شد؛ در موج دوم، این تصور با کشف «عاملیت» مخاطب در رمزگشایی و مصرف گزینشی محتوای رسانه ای به چالش کشیده شد؛ و در موج سوم، با ظهور رسانه های دیجیتال و شبکه های اجتماعی، مخاطب بهتولیدکننده و «مشارکت کننده» در فرایندهای تولید معنا و محتوا بدل گردیده است. مقاله در پایان با رویکردی انتقادی به تحلیل محدودیت های مفهوم فرهنگ مشارکتی، از جمله کالایی شدن مشارکت کاربران و بازتولید نابرابری های فرهنگی در بستر پلتفرم های دیجیتال می پردازد و چشم اندازهای نظری پیش رو را ترسیم می کند.

کلیدواژه ها:

مخاطب منفعل ، کاربر فعال ، فرهنگ مشارکتی ، پارادایم های مطالعات رسانه ، هنری جنکینز ، رسانه های دیجیتال