دیپلماسی آب و امنیت ملی؛ تحلیل پیامدهای امنیتی - اجتماعی مناقشه هیرمند بر جنوب شرق کشور

رودخانه هیرمند به عنوان شریان حیاتی دشت سیستان، نقشی بی بدیل در پایداری اکوسیستم و امنیت اجتماعی جنوب شرق ایران ایفا می کند. بااین حال، سیاست های هیدرو-هژمونیک افغانستان در بالادست، به ویژه احداث سد کمال خان و انحراف آب به شوره زار گودزره، ماهیت این حوضه را از یک چالش فنی-هیدرولوژیک به یک متغیر تعیین کننده در معادلات «امنیت ملی» تغییر داده است. پژوهش حاضر با ماهیت «کاربردی-توسعه ای» و روش ترکیبی «توصیفی-تحلیلی» و «تحلیل روند»، و با بهره گیری از چارچوب نظری تلفیقی «هیدروپلیتیک» و «امنیتی سازی مکتب کپنهاگ»، به واکاوی پیامدهای امنیتی-اجتماعی این مناقشه می پردازد. داده های پژوهش از طریق منابع اسنادی، گزارش های راهبردی و تحلیل تصاویر ماهواره ای گردآوری شده است. یافته های پژوهش نشان می دهد که بحران آب در سیستان، فراتر از یک معضل زیست محیطی، به یک «پیشران ناامنی» بدل گشته است که از طریق فعال سازی مکانیزم های «زوال معیشت» (فقر اکولوژیک) و «مهاجرت اجباری» (تخلیه جمعیتی)، موجب کاهش عمق استراتژیک و افزایش هزینه های تامین امنیت در مرزهای شرقی شده است. این وضعیت، بستری مساعد برای رشد اقتصاد سایه (تجارت غیرقانونی سوخت) و نفوذ گروه های معارض فراهم آورده است. مقاله در نهایت استدلال می کند که راهبرد برون رفت از بن بست فعلی، گذار از رویکرد صرفا امنیتی به رویکرد «توسعه محور» و بهره گیری از دیپلماسی هوشمند (شامل مشروط سازی خدمات ترانزیتی و انرژی به رهاسازی آب) برای احیای حقوق قانونی ایران طبق معاهده ۱۳۵۱ است. همچنین، توسعه «معیشت جایگزین» مبتنی بر انرژی های تجدیدپذیر و تجارت مرزی، به عنوان مکمل دیپلماسی جهت تثبیت جمعیت پیشنهاد می گردد.

کلیدواژه ها:

هیدروپلیتیک ، امنیت پایدار ، مناقشه هیرمند ، امنیتی سازی ، مهاجرت اقلیمی