ثاثیر آموزش تفکر انتقادی بر سواد رسانه ای و اخلاق دیجیتال دانش آموزان

پژوهش حاضر با هدف بررسی تاثیر آموزش تفکر انتقادی بر سواد رسانه ای و اخلاق دیجیتال دانش آموزان انجام شد. در عصر دیجیتال، دانش آموزان روزانه با حجم عظیمی از اطلاعات از طریق شبکه های اجتماعی، وب سایت ها و پیام رسان ها مواجه هستند. این اطلاعات شامل اخبار درست و نادرست، محتوای مغرضانه، و پیام های تبلیغاتی فریبنده است . فقدان مهارت های تفکر انتقادی، دانش آموزان را در برابر آسیب هایی مانند انتشار اخبار جعلی، قلدری سایبری، نقض حریم خصوصی، و اعتیاد به فضای مجازی آسیب پذیر می کند. در این مطالعه نیمه آزمایشی با طرح پیش آزمون-پس آزمون با گروه کنترل، ۶۰ دانش آموز پسر پایه دهم (۳۰ نفر گروه آزمایش، ۳۰ نفر گروه کنترل) از یک هنرستان شهر تهران به روش نمونه گیری خوشه ای انتخاب شدند. گروه آزمایش به مدت ۱۰ جلسه (۵ هفته، هر هفته ۲ جلسه ۷۵ دقیقه ای) با برنامه آموزش تفکر انتقادی (با تاکید بر مهارت های شناسایی مغالطات، تشخیص اخبار جعلی، ارزیابی منابع، و تحلیل استدلال ها) آموزش دیدند . گروه کنترل هیچ مداخله ای دریافت نکرد. ابزارهای پژوهش شامل پرسشنامه سواد رسانه ای (محقق ساخته با ۲۴ سوال و ۴ خرده مقیاس: دسترسی به رسانه، تحلیل و ارزیابی پیام ها، تولید محتوا، و بازتاب اخلاقی، با پایایی ۹۱/۰) و پرسشنامه اخلاق دیجیتال (محقق ساخته با ۲۰ سوال و ۴ خرده مقیاس: حریم خصوصی، احترام به دیگران، مسئولیت پذیری، و رفتار قانون مند، با پایایی ۸۹/۰) بود. یافته های تحلیل کوواریانس نشان داد که میانگین نمرات پس آزمون گروه آزمایش در سواد رسانه ای (۱۰۲/۴۵ در مقابل ۶۸/۳۲ گروه کنترل) و در اخلاق دیجیتال (۸۵/۷۵ در مقابل ۵۶/۲۵ گروه کنترل) به طور معناداری بالاتر از گروه کنترل بود (بابایی و کریمی، ۱۴۰۰). اندازه اثر برای سواد رسانه ای ۶۸/۰ و برای اخلاق دیجیتال ۵۷/۰ به دست آمد. همچنین، نتایج نشان داد که آموزش تفکر انتقادی بیشترین تاثیر را بر مولفه «تشخیص اخبار جعلی» (اندازه اثر ۷۲/۰) و «حریم خصوصی در فضای مجازی» (اندازه اثر ۵۹/۰) داشت. در مجموع، نتایج این پژوهش نشان می دهد که آموزش تفکر انتقادی می تواند به طور چشمگیری سواد رسانه ای و اخلاق دیجیتال دانش آموزان را بهبود بخشد و به عنوان یک مداخله موثر در برنامه درسی مدارس (به ویژه درس تفکر و سواد رسانه ای) توصیه می شود.

کلیدواژه ها:

تفکر انتقادی ، سواد رسانه ای ، اخلاق دیجیتال ، دانش آموزان ، اخبار جعلی.