حمایت از محیط زیست بر اساس قاعده لاضرر در فقه امامیه و نظام حقوقی ایران

محیط زیست، موجودی بی دفاع است که امروز مورد آسیب بسیار از سوی انسان قرار می گیرد. این نعمت الهی از گذشته مورد اهمیت و تقدیس بوده است. از اواخر قرن ۲۰ میلادی، زمزمه هایی راجع به بحران زیست محیطی و حق محیط زیست سالم و پاک در جهان وجود داشت که در نهایت در اعلامیه ای که در اجلاس ملل متحد، استکهلم۱۹۷۲ راجع به محیط زیست انسانی درج شد. بسیاری از حقوق بنیادین بشری جز در بستر محیط زیست سالم و پاک محقق نمی شود؛ لذا حمایت از محیط زیست برای تحقق این حقوق ضروری است. یکی از راه های حمایتی بهره گیری از قاعده لاضرر به عنوان ملاک و معیار برخورد با جرایم زیست محیطی است؛ زیرا که بر اساس این قاعده ایراد هر نوع ضرری ممنوع است و حرمت ورود ضرر به دیگری از واژه "لا" در عبارت لاضرر و لاضرار فی الاسلام استنباط می شود. این قاعده از جمله قواعد فقهی پویا و کاربردی در فقه امامیه است. در این قاعده ضرر مطلقا رد شده است لذا میتوان گفت ضرر زدن به محیط زیست را نیز شامل می شود. در صورت تعارض میان این قاعده و قاعده تسلیط نیز باید گفت قاعده تسلیط تاجایی جاری است که بین آن و قاعده لاضرر تعارضی پیش نیاید چرا که قاعده لاضرر اولی بر قاعده تسلیط است. قرن هاست که بشر برای حفاظت از ارزش هایی که رعایت آنها برای صیانت از منافع بنیادین انسان و جامعه ضروری می دیده به حقوق کیفری توسل جسته است. بررسی قوانین داخلی کشورها و همچنین مقررات منطقه ای و بین المللی نشان می دهد که در حال حاضر محیط زیست به یکی از ارزش های برتر جوامع انسانی تبدیل شده است. بیش از ۶۰ قانون اساسی در سراسر جهان به حقوق محیط زیست و تدابیر حفاظتی اشاره دارند. در ایران نیز در قانون اساسی و قوانین عادی به مسئله محیط زیست اشاره شده است ولیکن صرفا با تصویب قوانین زیست محیطی نمیتوان به حمایت از محیط زیست پرداخت بلکه باید از قضات متخصص در این حوزه و تشکیل دادگاه های تخصصی نیز بهره برد. اخیرا جامعه بین المللی در بحث حفاظت از محیط زیست بیشتر بر اقدامات پیشگیرانه تمرکز کرده است. بحران های زیست محیطی صرفا بحران یک کشور نیستند بلکه یک بحران منطقه ای یا حتی بین المللی هستند. نوآوری این پژوهش از این جهت است که تاکنون اثری که ظرفیت های قاعده لاضرر را در حمایت از محیط زیست در فقه امامیه و نظام حقوقی ایران بررسی کند نگاشته نشده است.

کلیدواژه ها:

حقوق محیط زیست ، قاعده لاضرر ، جرایم زیست محیطی ، حمایت کیفری ، فقه امامیه.