رقابت پذیری صنعتی ایران: ظرفیت ها و چالش ها و راهکارها

رقابت صنعتی ظرفیت کشورها برای افزایش حضور در بازارها و توسعه بخش ها و فعالیت های صنعتی با ارزش افزوده و «محتوای فناورانه» تعریف می شود. عملکرد رقابت صنعتی برای ارزیابی توان رقابت و عملکرد صنعتی کشورها از دو بعد تولید و تجارت به کار می رود. در مقاله حاضر، رقابت پذیری صنعتی ایران و مولفه های ۳گانه آن را در سه دهه گذشته تحلیل و ارزیابی می شود. نتایج مطالعه حاکیست تحولات ساختاری صنایع کارخانه ای در دو برنامه پنجم و ششم توسعه متفاوت از دو برنامه سوم و چهارم بوده، و در این دو برنامه توسعه اخیر، ساختار تولید صنایع ایران تضعیف، و از نقش آن در اقتصاد ملی کاسته شده است. رقابت صنعتی ایران از سال ۱۹۹۰ تا ۲۰۰۸ پس از جهش صعودی، و در ابتدای دهه ۲۰۱۰ با آغاز تحریم ها و تشدید آن تنزل یافت و در ادامه به دلیل شکل گیری فضای پسا برجامی و کم تر شدن فشار تحریم ها بهبود یافت. از سال ۲۰۱۸ روند نزولی رقابت صنعتی ایران آغاز و به ۰.۰۵۲ در انتهای دهه تنزل و مجددا در سال ۲۰۲۰ با همه گیری کووید-۱۹ و پی آمدهای آن بر تولید و تجارت، ظرفیت صنعتی کشور کاهش یافت و امتیاز رقابت صنعتی ایران به ۰.۰۴۶ رسید و بی ثباتی و ریسک اجزای رقابت پذیری ایران در یک دهه اخیر در مقایسه با دهه های گذشته بالاست. طی دوره مطالعه شکاف رقابت صنعتی ایران با نقطه ایده آل جهان و منطقه همچنان بالاست. بهبود رقابت صنعتی مستلزم توجه به عناصر «گسترش تولید» برای افزایش حضور در بازارهای جهانی توام با «ارتقای کیفیت تولید» یا بالارفتن از «نردبان فناوری» است. تحقق «یادگیری از بازارهای جهانی» منوط به پیش شرط های مهم بهبود قابلیت های فناورانه، توسعه ظرفیت های تولیدی و سرمایه گذاری کافی در زیرساخت ها است. نگاهی به تجارت موفق، حکایت از رشد صنعتی و تجارت صنعتی فراگیر ناشی از تغییر ساختاری، بهره مندی از مزیت های رقابتی و انتقال منابع به بخش های با بهره وری بالاتر است .

کلیدواژه ها:

رقابت پذیری صنعتی ، سطوح فناوری ، محتوای فناورانه ، تحولات ساختاری ، توسعه صنعتی ایران