کاربست تطبیقی الگوهای معماری حمام های صفوی و قاجار در باززنده سازی بافت های تاریخی خراسان رضوی

حمام های تاریخی به عنوان یکی از شاخص ترین مصادیق معماری عامه، نقش موثری در ارتقای کیفیت زندگی شهری و شکل گیری تعاملات اجتماعی در بستر بافت های تاریخی داشته اند. در این میان، معماری حمام ها در دوره های صفوی و قاجار، به ویژه در استان خراسان رضوی، بازتابی از ارزش های فرهنگی، هنری و عملکردی عصر خود بوده است. پژوهش حاضر با هدف بررسی تطبیقی الگوهای کالبدی و فضایی حمام های تاریخی این دو دوره، در پی استخراج الگویی تحلیلی برای بهره گیری در فرآیند باززنده سازی بافت های تاریخی ارزشمند است. برای دستیابی به این هدف، شش حمام تاریخی از دو دوره مورد مطالعه قرار گرفته اند: حمام ریاب گناباد، حمام مهدی قلی بیک (شاه) مشهد، و حمام مرمر نیشابور از دوره صفوی؛ و حمام ممتاز درگز، حمام قیصریه سبزوار، و حمام نجف خان تربت حیدریه از دوره قاجار. انتخاب این حمام ها بر اساس تنوع جغرافیایی، ویژگی های شاخص معماری، قرارگیری در بافت های تاریخی ارزشمند، و قابلیت مداخله در پروژه های باززنده سازی صورت گرفته است. روش پژوهش به صورت توصیفی–تحلیلی بوده و داده ها از طریق منابع کتابخانه ای، بررسی های میدانی، و تحلیل تطبیقی گردآوری شده اند. نتایج پژوهش نشان می دهد که معماری حمام های دوره صفوی از انسجام فضایی و نمادپردازی بیشتری برخوردار بوده، درحالی که در دوره قاجار، رویکردهای سازه ای و عملکردی متنوع تری به کاررفته است. همچنین، الگویی پیشنهادی برای باززنده سازی با بهره گیری از ظرفیت های نهفته در این ابنیه ارائه شده که می تواند به عنوان چارچوبی نظری در برنامه ریزی های احیای بافت های تاریخی مورد استفاده قرار گیرد.

کلیدواژه ها:

حمام های تاریخی ، باززنده سازی ، معماری ، بافت ارزشمند ، توسعه پایدار