تحلیل حاشیه نشینی در ایران با تاکید بر تهران؛ رویکردی مبتنی بر عدالت فضایی

حاشیه نشینی در ایران، به ویژه در کلان شهر تهران، پدیده ای چندوجهی است که ریشه در نابرابری ساختاری، سیاست های ناکارآمد شهری، و توزیع ناعادلانه منابع فضایی دارد. این پژوهش با ترکیب داده های کمی(آمارهای مرکز آمار ایران، بانک جهانی)، و (UN-Habitat) و کیفی مصاحبه های (نیمه ساختاریافته با ۳۰ خانواده در مناطق حاشیه ای تهران) و استفاده از ابزارهای تحلیل فضایی (نرم افزار GIS) به بررسی علل، پیامدها، و راهکارهای این مسئله از منظر عدالت فضایی می پردازد. یافته ها نشان می دهند حدود ۴.۲ میلیون نفر در ۱۲ منطقه غیررسمی تهران ساکن هستند که تنها ۳۵٪ به آب سالم، ۲۸٪ به سیستم فاضلاب، و ۴۰٪ به مدارس متوسطه دسترسی دارند. شاخص جینی ایران ۴۰.۱ در (۲۰۲۲) و نرخ شهرنشینی ۷۷.۲۶٪ (۲۰۲۳) به عنوان عوامل کلیدی در تشدید نابرابری فضایی شناسایی شدند. نمونه های تطبیقی از شهرهای Mumbai (هند) و سائوپائولو (برزیل) نشان می دهند برنامه های مشارکتی مانند «سالم سازی زاغه ها» می توانند الهام بخش سیاست های بومی باشند. پیشنهادات کلیدی شامل: ۱. تدوین برنامه ریزی شهری فراگیر با اولویت مناطق حاشیه ای ۲. ایجاد سازوکارهای مشارکت جامعه محلی در تصمیم گیری ۳. سرمایه گذاری در زیرساخت های پایه (آب، برق، فاضلاب) ۴. توسعه اقتصادی از طریق حمایت از مشاغل خرد. این مقاله، تلاش دارد تا پیچیدگی این چالش را در چارچوب عدالت فضایی ادوارد سوجا (۲۰۱۰) به صورت علمی و انسان محور تحلیل کند.

کلیدواژه ها:

حاشیه نشینی شهری ، عدالت اجتماعی ، نابرابری ساختاری ، نرخ شهرنشینی ، سیاست ناکارآمدی شهری