بازخوانی فضاهای بینابینی مسجد شیخ لطف الله با رویکرد وصال و بازآفرینی آن در ارتقای کیفیت فضاهای عمومی بافت های حاشیه نشین معاصر اصفهان

در معماری سنتی ایران، به ویژه در دوره صفوی، فضاهای بینابینی در مساجد نه فقط عناصر کالبدی، بلکه بستری برای تجربه ای معنوی و اجتماعی بوده اند. مسجد شیخ لطف الله، به عنوان یکی از برجسته ترین نمونه های این دوران، با بهره گیری از ساختارهای فضایی حسی پیچیده، مفاهیمی همچون «وصال» و «وحدت» را در کالبدی ملموس به تصویر می کشد. این در حالی است که شهر معاصر، به ویژه در بافت های حاشیه نشین، از فقر کیفی فضاهای عمومی رنج می برد و نیازمند رویکردهایی نوآورانه برای بازآفرینی فضاهای شهری است. پژوهش حاضر با هدف بازخوانی الگوهای فضایی معنوی مسجد شیخ لطف الله با تمرکز بر مفهوم وصال و بررسی امکان بازآفرینی این الگوها در فضاهای عمومی بافت های حاشیه نشین شهر اصفهان انجام شده است. تمرکز اصلی بر یافتن راهکارهایی است که بتوانند از ظرفیت های تاریخی و فرهنگی در ارتقاء کیفیت زندگی شهری بهره برداری کنند. این پژوهش از روش کیفی با رویکرد توصیفی تحلیلی بهره می برد. ابتدا ویژگی های فضایی مسجد شیخ لطف الله از منظر سلسله مراتب، نورپردازی، هندسه و معنا مورد بررسی قرار گرفت. در ادامه، از طریق مطالعات میدانی، پرسشنامه و مصاحبه با ساکنان محله های حاشیه نشین، نیازها و درک آن ها از فضاهای عمومی بررسی شد. سپس با روش تطبیقی، امکان بازتولید الگوهای فضایی سنتی در طراحی معاصر تحلیل شد. نتایج نشان داد که عناصر فضایی نظیر ورودی های غیرمستقیم، رواق های نیمه محصور، حیاط های مرکزی، و بازی با نور و سایه، می توانند نه تنها ساختار فضایی مناسبی برای بافت های حاشیه نشین فراهم کنند، بلکه با ارتقاء کیفیت حسی معنوی فضا، به افزایش حس تعلق، امنیت روانی و تعاملات اجتماعی نیز کمک می کنند. همچنین، حضور عناصر طبیعت گرایانه و طراحی مشارکت محور، از دیگر عوامل موثر در ارتقاء کیفیت این فضاها شناسایی شد. پژوهش تاکید می کند که بهره گیری از الگوهای فضایی معماری سنتی، به ویژه مساجد صفوی مانند شیخ لطف الله، می تواند الهام بخش فرآیند بازآفرینی شهری در بافت های کم برخوردار باشد. این نگاه تلفیقی، امکان پاسخ گویی هم زمان به نیازهای کالبدی، اجتماعی و معنوی را فراهم می آورد و می تواند در جهت توسعه پایدار و انسانی شدن فضاهای شهری ایفای نقش کند.

کلیدواژه ها:

فضاهای بینابینی ، وصال ، بازآفرینی شهری ، مسجد شیخ لطف الله ، بافت حاشیه نشین ، معماری صفوی ، کیفیت فضاهای عمومی