تبیین الگوی معنایی-ادراکی شهروندان با تکیه بر چیستی مفهوم مخاطب منفعل در مناطق کمتربرخودار شهری

در روند توسعه شهری امروزی، به ویژه در کلانشهرهای در حال رشد و توسعه در ایران بخش قابل توجهی از سکونتگاه های شهری درگیر چالش هایی چون حذف هویت فضایی، فقر محیطی، و نابرابری فضایی، اجتماعی و حتی خدماتی گردیده اند. این شرایط، به ویژه در مناطق کمتر برخوردار، بر تجربه زیسته شهروندان تاثیری عمیق گذاشته و موجب ظهور نوعی از کنش ناپذیری اجتماعی–روانی شده که در این پژوهش با عنوان «مخاطب منفعل» شناخته می شود. پژوهش حاضر با هدف تبیین الگوی معنایی موثر بر ادراک شهروندان و واکاوی چیستی مخاطب منفعل، تلاش دارد ابعاد ادراکی، روان شناختی و کالبدی این پدیده را در بستر تحلیل فضایی مورد واکاوی قرار دهد. رویکرد پژوهش کیفی بوده و از روش تحلیل محتوای جهت دار بهره گرفته شده است. داده ها از تحلیل نظام مند بیش از ۲۵ منبع کلیدی استخراج شده و در طی فرآیند کدگذاری چهارمرحله ای (اولیه، ثانویه، تطبیقی و نهایی)، در قالب ۲۰ مقوله اصلی و ۳۰ مقوله فرعی طبقه بندی گردید. نتایج نشان می دهد که پدیده مخاطب منفعل، محصول زنجیره ای از عوامل است که از «فقر محیطی»، «حذف معنا»، و «کاهش کیفیت ادراک» آغاز شده و در نهایت به «انفعال رفتاری»، «طرد اجتماعی»، و «گسست روانی از فضا» منجر می گردد. در مقابل، مدل مفهومی نهایی پژوهش بر احیای ظرفیت های طراحی شهری تاکید می ورزد؛ مداخلاتی نظیر «طراحی معناساز»، «نشانه گذاری فرهنگی»، «افزایش تعامل پذیری محیطی» و «بازسازی حس تعلق» می توانند به ارتقاء ادراک فعال شهروندان کمک کرده و زمینه بازگشت کنش گری به فضا را فراهم کنند. پژوهش حاضر، ضمن ارائه یک چارچوب نظری منسجم، راهکارهایی کاربردی برای بهبود کیفیت زیست شهری در مناطق ناکارآمد فراهم می سازد.

کلیدواژه ها:

الگوی معنایی- ادراکی ، شهروند منفعل ، کرختی محیطی ، مناطق کمتربرخودار ، سکونت قابل استطاعت