نقش تمرینات ورزشی مدرسه محور در تنظیم شاخص توده بدنی و پیشگیری از بلوغ زودرس

روند رو به افزایش شیوع چاقی و اضافه وزن در کودکان و نوجوانان به یک نگرانی جدی برای سلامت عمومی تبدیل شده است. این پدیده با عوارض متابولیک متعددی از جمله اختلال در روند طبیعی بلوغ همراه است. شواهد اپیدمیولوژیک حاکی از ارتباط مستقیم بین شاخص توده بدنی (BMI) بالا و شروع زودرس بلوغ، به ویژه در دختران است. مدرسه به عنوان محیطی فراگیر و تاثیرگذار، بستری ایده آل برای اجرای مداخلات پیشگیرانه فراهم می کند. با این حال، اثربخشی انواع مختلف برنامه های ورزشی مدرسه محور بر تنظیم BMI و پیامدهای بلوغ نیازمند بررسی دقیق تری است. این مطالعه مروری نظام مند با هدف بررسی نقش تمرینات ورزشی مدرسه محور در تنظیم شاخص توده بدنی و پیشگیری از بلوغ زودرس در کودکان و نوجوانان انجام شد. این مطالعه به صورت یک مرور نظام مند و فراتحلیل شبکه ای با جستجو در پایگاه های اطلاعاتی PubMed، Scopus، Web of Science و Cochrane Library برای مقالات منتشر شده به زبان انگلیسی بین سال های ۲۰۰۰ تا ۲۰۲۴ انجام شد. کارآزمایی های تصادفی سازی و کنترل داری وارد مطالعه شدند که به بررسی اثر مداخلات ورزشی مدرسه محور (با یا بدون اجزای تغذیه ای و آموزشی) بر شاخص توده بدنی (BMI یا BMI z-score) در کودکان و نوجوانان ۶ تا ۱۲ سال پرداخته بودند. کیفیت مقالات با استفاده از ابزار Cochrane Risk of Bias نسخه ۲ ارزیابی شد. برای ترکیب نتایج از مدل اثرات تصادفی و رویکرد فراتحلیل شبکه ای برای مقایسه غیرمستقیم انواع مداخلات استفاده گردید. از مجموع ۲,۸۴۷ مقاله بازیابی شده، ۴۲ کارآزمایی تصادفی سازی و کنترل دار با ۳۸,۹۵۴ شرکت کننده معیارهای ورود را داشتند. نتایج فراتحلیل شبکه ای نشان داد که مداخلات صرفا مبتنی بر فعالیت بدنی (PA only) با میانگین تفاوت (MD) ۰.۴۲- (با فاصله اطمینان ۹۵%: ۰.۷۹- تا ۰.۰۷-) بیشترین تاثیر را در کاهش BMI داشتند. مداخلات چندجزئی (Multiple Components) که ترکیبی از فعالیت بدنی، آموزش تغذیه و مشارکت خانواده بودند، موثرترین رویکرد در کاهش BMI z-score بودند (MD: ۰.۰۸- با فاصله اطمینان ۹۵%: ۰.۱۶- تا ۰.۰۱-). تحلیل های تعدیل کنندگی نشان داد که تاثیر مداخلات در دختران (به ویژه در مطالعه HEIA) و کودکان با والدین دارای سطح تحصیلات بالاتر، چشمگیرتر بود. شواهد محدودی از مطالعات کوهورت و کارآزمایی های بالینی نشان داد که کاهش BMI ناشی از این مداخلات با کاهش نسبت شانس بلوغ زودرس در دختران همراه است. تمرینات ورزشی مدرسه محور، به ویژه برنامه های صرفا ورزشی با شدت بالا و برنامه های چندجزئی جامع، ابزاری موثر در تنظیم شاخص توده بدنی و پیشگیری از پیامدهای مرتبط با چاقی از جمله بلوغ زودرس هستند. طراحی این مداخلات باید با در نظر گرفتن تعدیل کننده هایی مانند جنسیت و پایگاه اقتصادی-اجتماعی خانواده ها صورت گیرد. تداوم این برنامه ها حداقل به مدت شش ماه تا یک سال تحصیلی برای دستیابی به نتایج پایدار توصیه می شود.

کلیدواژه ها:

تمرینات مدرسه محور ، شاخص توده بدنی ، چاقی کودکان ، بلوغ زودرس ، فعالیت بدنی