اسلوب های بلاغی در شکل گیری تاویلات متعارض (مطالعه تطبیقی امامیه، معتزله و اشاعره)

آیات متشابه و صفات خبری قرآن همواره از کانون های اصلی اختلاف تفسیری و کلامی در سنت اسلامی بوده اند. پژوهش حاضر با رویکردی تحلیلی تطبیقی و با تمرکز بر مفهوم «تاویل»، می کوشد نشان دهد که اختلاف دیدگاه های امامیه، معتزله و اشاعره در تفسیر این آیات، بیش از آنکه صرفا ریشه در نتایج اعتقادی داشته باشد، ناشی از تفاوت در سازوکارهای زبانی و اسلوب های بلاغی تولید معنا است. برای بررسی این موضوع، چهار آیه مسئله محور «استواء»، «یدالله»، «رویت» و «مجیء» به عنوان نمونه های شاخص انتخاب و نحوه مواجهه سه مکتب کلامی با این آیات، به صورت تطبیقی بررسی شده است. یافته ها نشان می دهد که معتزله با تکیه بر عقل خودبنیاد، از تاویل تبدیلی مبتنی بر مجاز و استعاره بهره می گیرند؛ اشاعره با اولویت بخشی به ظاهر نص، راهبرد اثبات معنا همراه با تعلیق کیفیت را برمی گزینند؛ و امامیه با محوریت نقل معصوم و احتیاط تفسیری، کنایه و تفویض را به عنوان شیوه ای برای هدایت معنا به کار می برند. این الگوها بیانگر ثبات روشی و پیوند مستقیم اسلوب بلاغی با مبانی معرفتی هر مکتب است. دستاورد اصلی پژوهش، با تاکید بر ابعاد مختلف و زوایای گوناگون رویکردها، در تاویل آیات متشابه است که تصویر دوقطبی رایج «تاویل و عدم تاویل» را اصلاح می کند و نشان می دهد تاویل در سنت تفسیری اسلامی، پدیده ای منضبط، تدریجی و وابسته به منطق زبانی خاص هر مکتب است.

کلیدواژه ها:

تاویل قرآن ، آیات متشابه ، بلاغت ، امامیه ، معتزله ، اشاعره