بازخوانی تطبیقی مبانی و الگوهای تاویل قرآن در «التبیان» شیخ طوسی و «وجه دین» ناصر خسرو

چگونگی کاربست تاویل در سنت های امامیه و اسماعیلیه، بازتاب تفاوت های بنیادین این دو مکتب در مرجعیت معرفت دینی، نسبت عقل و نقل و جایگاه ظاهر و باطن است. این مقاله با روش توصیفی-تحلیلی با رویکرد تطبیقی، الگوهای تاویل آیات قرآن را در دو اثر شاخص قرن پنجم هجری، یعنی «التبیان» شیخ طوسی و «وجه دین» ناصر خسرو، بررسی می کند. پژوهش حاضر ضمن استخراج مبانی نظری تاویل در هر دو اثر، میزان پایبندی عملی مولفان به اصول روش شناختی اعلام شده و نیز تاثیر زمینه های تاریخی–اجتماعی بر جهت گیری تاویلی آن ها را تحلیل می نماید. یافته ها نشان می دهد که تاویل در «التبیان» در چارچوب عقل گرایی امامی، اتکاء به قواعد زبانی و حجیت نقل، و با حفظ مرزهای ظاهر شریعت سامان یافته و شیخ طوسی در مقام عمل تفسیری به این منطق روشی وفادار مانده است. در مقابل، ناصر خسرو در «وجه دین» با محوریت اصل امامت و تعلیم، تاویل را در قالبی نمادین، مراتب مند و متاثر از دستگاه فلسفی اسماعیلی پی می گیرد که در آن نقش تغییر ماهیت نقل از سنت حدیثی به سنت تعلیمی امام محور و کاربست رموز و ساختارهای عددی برجسته است. برآیند این مقایسه نشان می دهد اختلاف دو رویکرد، بیش از آنکه ناظر به پذیرش یا نفی عقل و نقل باشد، به تفاوت در مرجع کنترل تاویل و نسبت آن با ظاهر شریعت در دو سنت امامی و اسماعیلی بازمی گردد.

کلیدواژه ها:

الگوهای تاویل ، التبیان شیخ طوسی ، وجه دین ناصر خسرو ، عقل ، نقل ، امامیه ، اسماعیلیه