بهبود وضعیت حق آبه رودخانه پلاسجان حوزه آبخیز زاینده رود با استفاده از روش DPSIR

چکیده مبسوط مقدمه و هدف: احداث سدهای غیر اصولی و افزایش استحصال آب برای مصارف مختلف از جمله کشاورزی، رودخانه های جهان را در معرض تهدید قرار داده است. این ساخت وسازهای بدون تدبیر منجر به بروز تاثیرات قابل توجهی از جمله کاهش کل جریان و تحت تاثیر قرار دادن تغییرات فصلی رودخانه ها می شود. این مداخلات ضمن اثرات منفی بر روی خدمات هیدرولوژیکی و اکولوژیکی به وسیله بوم سازگان ها، میزان آسیب پذیری جوامع وابسته به این خدمات را افزایش می دهند. با توجه به این موضوع و مشکلات و راه کارهای مدیریتی مختص یک منطقه، پژوهش حاضر با هدف شناسایی نیروی محرک-فشار-وضعیت-اثر-پاسخ در راستای بهبود وضعیت حق آبه رودخانه پلاسجان حوزه آبخیز زاینده رود برنامه ریزی شده است. متوسط کل حجم جریان سالانه ای که به عنوان رژیم جریان محیط زیستی در نظر گرفته می شود با نام حق آبه یا نیاز آبی محیط زیستی بیان می شود. در این راستا، حق آبه محیط زیست رودخانه مقدار آبی است که برای حفظ و مدیریت وضعیت طبیعی محیط زیست رودخانه در آن جاری یا رها می شود. عدم حفظ حق آبه محیط زیست رودخانه سبب آسیب دیدگی تمام موجودات و بوم سازگان ها، منابع آب زیرزمینی و دشت ها می شود. مواد و روش ها: ابتدا حق آبه محیط زیستی منطقه مورد مطالعه با استفاده از روش مونتانا و منحنی تداوم جریان طی دوره آماری ۲۰ ساله (۱۴۰۰-۱۳۸۰) برآورد شد. در روش مونتانا میانگین ماهانه و سالانه دبی، میانگین بلندمدت ماه های پرآب و کم آب رودخانه پلاسجان محاسبه می شود. هم چنین، در روش منحنی تداوم جریان، حداقل جریان محیط زیستی بر اساس شاخص Q۹۰ محاسبه شد. سپس، از طریق برگزاری کارگاه هایی با مشارکت ذینفعان، درخت مشکلات و اهداف بر اساس کاهش و بهبود حق آبه محیط زیستی ترسیم شد. گروه ذینفعان (۳۰ نفر) شامل رهبران و اعضای شوراهای روستا، کارشناسان اداره منابع طبیعی و آبخیزداری، آب منطقه ای، محیط زیست، جهاد کشاورزی و اعضای هیئت علمی دانشگاه‎های یزد و صنعتی اصفهان بودند. در ادامه، از طریق تعیین روابط میان فعالیت های انسان و محیط زیست به توصیف مشکلات و بهبود وضعیت حق آبه با استفاده از مدل مفهومی DPSIR پرداخته شد. این مدل زنجیره ای از ارتباطات است که با نیروهای محرکه (D) آغاز می شود و با تعیین پاسخ مناسب (R) در راستای کاهش و یا جلوگیری از نیروهای محرک، فشارها (P)، اثرات (I) و بهبود وضعیت (S) بوم سازگان می شود. در نهایت، پس از شناسایی عناصر مربوطه و در نظر گرفتن پیشنهادها و ترجیحات آن ها، عوامل و پاسخ های پیشنهادی از نظر کارشناسان و ذینفعان با استفاده از آزمون فریدمن اولویت بندی شدند. یافته ها: حق آبه محیط زیستی رودخانه پلاسجان بر اساس روش مونتانا نباید در ماه های کم آب (خرداد تا بهمن) کمتر از ۰/۱۵ و در ماه های پرآب (اسفند تا اردیبهشت) به ترتیب کمتر از ۰/۹۴ و ۱/۳۸ مترمکعب بر ثانیه باشد. بر اساس روش منحنی تداوم جریان، حداقل حق آبه در رودخانه پلاسجان که بایستی رعایت شود، ۱/۳۸ مترمکعب بر ثانیه است. نتایج کمی حق‎آبه محیط زیستی حاکی از زنگ خطر و آغاز بحران در منطقه است. نتایج مدل DPSIR نشان دادند که تغییرات اقلیمی و خشکسالی به عنوان مهم ترین نیروی محرکه در آبخیز اسکندری بودند. کارشناسان و ذینفعان به ترتیب ضعف قوانین بهره برداری از منابع آب و اعمال مدیریت بالا-پایین را به عنوان مهم ترین عوامل فشار در منطقه معرفی کردند. فشارها منجر به بحرانی ترین دلایل ایجاد عدم تعادل میان عرضه و تقاضای آب می‎شوند که منجر به عدم رعایت حق آبه بهره برداران و حوضه پایین دست از دیدگاه ذینفعان شده است. ذینفعان تغییر حکمرانی بالا- پایین به پایین- بالا را به عنوان پاسخ مناسب معرفی کردند. بر اساس دیدگاه کارشناسان، وضعیت منطقه با مسائل اولویت داری از جمله عدم رعایت حق آبه رودخانه ها نمود پیدا کرده است. این امر منجر به عدم رعایت حق آبه بهره برداران و حوضه پایین دست شده است که مناسب ترین پاسخ برای شرایط ایجاد شده، توسعه برنامه های تخصیص بهینه مصرف آب و تنظیم حق آبه است. لازم به ذکر است که نتایج حاصل بر اساس آزمون فریدمن معناداری عناصر مورد بررسی را در سطح ۵ درصد نشان می دهند. نتیجه گیری: کاهش حق آبه رودخانه پلاسجان چشم انداز منطقه را تغییر و مشکلات محیطی عدیده ای را برای آبخیزنشینان و بهره برداران ایجاد کرده است. لذا، این تغییرات منجر به واکنش های متعددی از سوی ذینفعان منطقه از جمله تغییر و تبدیل اراضی طبیعی به اراضی دیم کم بازده، کشت محصولات با نیاز آبی بالا، عدم رعایت حق آبه، برداشت بی رویه و غیرمجاز از منابع آب های سطحی و زیرزمینی و غیره شده است. از آنجایی که پاسخ های ارائه شده در این پژوهش دارای ماهیتی چندرشته ای هستند و مسائل مختلف را در نظر می گیرند، به منظور دست یابی به اهداف پژوهش، همکاری های درون و برون­سازمانی همه ادارات ضرورت دارد. ضمن این که استفاده از هم فکری و مشارکت ذینفعان در برنامه های اجرایی می تواند موفقیت پروژه ها را تضمین کند. هم چنین، پژوهش حاضر از نظر بررسی روابط میان فعالیت های انسانی در راستای حق آبه محیط زیستی رودخانه پلاسجان جدید است. بنابر این، می توان اذعان داشت که نتایج پژوهش حاضر می توانند دیدگاه سازمان های مربوطه را تغییر دهند و منجر به اجرای اقدامات اجرایی موثر و بهینه تر برای بهبود وضعیت منطقه مورد مطالعه شوند.

کلیدواژه ها:

Agricultural development ، Eskandari Watershed ، Regulation of water rights ، Stakeholders ، Tree of problems and objectives ، آبخیز اسکندری ، تنظیم حق آبه ، توسعه کشاورزی ، درخت مشکلات و اهداف ، ذینفعان.