آینده پژوهی رسانه: روش شناسی ها، نیروهای پیشران و سناریوهای تحول در عصر هوش مصنوعی و متاورس

آینده پژوهی رسانه در آغاز سده ی بیست و یکم، از یک فعالیت آکادمیک حاشیه ای به یکی از ضروری ترین و حیاتی ترین حوزه های دانش برای درک و هدایت تحولات شتابنده در زیست بوم ارتباطی جهان تبدیل شده است. این مقاله با رویکردی میان رشته ای و با تکیه بر مرور انتقادی مبانی نظری، روش شناسی ها، پیشینه و داده های تجربی معتبر به تحلیل آینده پژوهی رسانه می پردازد و نشان می دهد که آینده پژوهی رسانه با استفاده از روش هایی چون تحلیل روند، دلفی، سناریونویسی، تحلیل تاثیر متقاطع و پایش نشانه های ضعیف، می تواند تصاویری از آینده های محتمل، ممکن و مطلوب را ترسیم کند و بدین وسیله سیاست گذاران، مدیران، پژوهشگران و شهروندان را برای طیف وسیع تری از امکان ها آماده سازد. بررسی پیشینه نشان می دهد که آینده پژوهی رسانه از ریشه های اولیه در آثار مک لوهان و تافلر، از طریق روش شناسی های نظام مند دهه ی ۱۹۹۰ (لانگفورد و مارکس)، دلفی و تحلیل روند در دهه ی ۲۰۰۰ (گرگوری و استیونسون، توماس و کوک)، سناریونویسی و تحلیل شگفتی های راهبردی در دهه ی ۲۰۱۰ (کاسکینن و روبینن، ناپیر)، تا مطالعات اخیر در مورد پیامدهای هوش مصنوعی مولد و متاورس (افلاطون، ۲۰۲۳؛ دایسون، ۲۰۲۲) تحول یافته و امروزه به حوزه ای بالغ و میان رشته ای تبدیل شده است. داده های تجربی ارائه شده در این مقاله -شامل یافته هایی از دلفی دو مرحله ای با ۵۰ خبره از ۲۰ کشور (گرگوری و استیونسون، ۲۰۰۵)، تحلیل ۴۵ نشانه ی ضعیف در بازه ی ۲۰۰۰ تا ۲۰۱۰ (کوئرتی، ۲۰۱۰)، ماتریس تاثیر متقاطع ۲۰×۲۰ نیروهای پیشران (توماس و کوک، ۲۰۰۸)، مدل سازی پویایی سیستم برای پنج سناریوی روزنامه نگاری (کاسکینن و روبینن، ۲۰۱۵)، تحلیل شگفتی های راهبردی با ۳۰ خبره (ناپیر، ۲۰۲۰)، پیمایش ۲۵۰۰ کاربر و دلفی ۵۰ خبره در مورد هوش مصنوعی مولد (افلاطون، ۲۰۲۳)، ترکیب دلفی، سناریونویسی و تحلیل ذی نفعان در مورد متاورس (دایسون، ۲۰۲۲)، و فراتحلیل ۵۶ مطالعه ی آینده پژوهی رسانه (کلارک و همکاران، ۲۰۲۳)- آشکار می سازد که خبرگان با ۸۴ درصد توافق رشد سهم تبلیغات دیجیتال به بالای ۵۰ درصد تا ۲۰۲۰ را پیش بینی کردند که دقیقا محقق شد؛ ۷۵ درصد از نشانه های ضعیف کلیدی (مانند بیت کوین، ویکی پدیا، فیسبوک) در زمان ظهور توسط تحلیل های روند اصلی نادیده گرفته شدند و میانگین فاصله تا نقطه ی اوج به ۵٫۲ سال کاهش یافته است؛ سه نیروی کلیدی عبارتند از شتاب رشد فناوری های سیار (امتیاز تاثیرگذاری ۸٫۷ از ۱۰)، کاهش اعتماد به رسانه های نهادی (۸٫۴)، و تغییر عادات مصرف نسل جوان (۷٫۹)؛ سناریوی «روزنامه نگاری پلتفرمی» بالاترین احتمال وقوع را دارد (۳۸ درصد) و «استبداد الگوریتمی» به عنوان مهم ترین شگفتی راهبردی با احتمال ۴۱ درصد و تاثیر ۸٫۷ شناسایی شد؛ ۵۶ درصد کاربران به اخبار تولیدشده توسط هوش مصنوعی اعتماد دارند و ۷۳ درصد خواستار افشای اجباری آن هستند؛ پیش بینی می شود تا سال ۲۰۳۰ حدود ۲۵ درصد از تعاملات اجتماعی، کاری و سرگرمی در متاورس رخ دهد؛ و مهم ترین روندهای متقاطع عبارتند از الگوریتمی شدن توزیع محتوا (۸۹ درصد توافق)، کاهش اعتماد به رسانه های سنتی (۸۴ درصد)، رشد محتوای کوتاه (۸۱ درصد)، نقش هوش مصنوعی در تولید محتوا (۷۸ درصد)، و تمرکز مالکیت پلتفرم ها (۷۴ درصد). نتیجه گیری اصلی مقاله این است که آینده ی رسانه نه از پیش تعیین شده و نه کاملا تصادفی است؛ بلکه میدان نزاعی است میان نیروهای متعدد فناورانه، اقتصادی، اجتماعی، سیاسی و زیست محیطی که کنشگران می توانند با تصمیمات و سرمایه گذاری های خود بر تحقق برخی آینده ها تاثیر بگذارند و از تحقق برخی دیگر جلوگیری کنند. آینده پژوهی رسانه، ابزاری است برای تبدیل نااطمینانی به بینش راهبردی و تبدیل انفعال به کنشگری آگاهانه. بر این اساس، پیشنهادهایی در چهار سطح روش شناختی (رصدخانه ی نشانه های ضعیف، روش شناسی ترکیبی، سناریوهای منطقه ای)، راهبردی-مدیریتی (سرمایه گذاری در روزنامه نگاری مستقل، طراحی الگوریتم های شفاف)، سیاستی-نظارتی (شفافیت الگوریتمی، شاخص های هشدار زودهنگام، مقابله با استبداد الگوریتمی) و آموزشی-پژوهشی (آموزش آینده پژوهی در دانشکده های ارتباطات، شبکه ی جهانی آینده پژوهی رسانه، آینده پژوهی مشارکتی، منشور جهانی آینده پژوهی مسئولانه) ارائه شده است.

کلیدواژه ها:

آینده پژوهی رسانه ، تحلیل روند ، سناریونویسی ، دلفی ، نشانه های ضعیف ، هوش مصنوعی مولد ، متاورس ، استبداد الگوریتمی