نقش قوه قضاییه در تحقق حاکمیت قانون

حاکمیت قانون یکی از بنیادی ترین اصول نظام های حقوقی معاصر است که تضمین کننده برابری همگان در برابر قانون، پیش بینی پذیری قواعد، محدودسازی قدرت عمومی و حمایت موثر از حقوق و آزادی های بنیادین محسوب می شود. در این میان، قوه قضاییه به عنوان رکن تضمین کننده اجرای قانون و مرجع حل وفصل اختلافات، نقشی محوری در تحقق عملی حاکمیت قانون ایفا می کند. هدف این مقاله مروری، تحلیل نظام مند ادبیات داخلی و خارجی درباره نقش قوه قضاییه در تحقق حاکمیت قانون و شناسایی سازوکارها، چالش ها و راهکارهای تقویت این نقش است.روش پژوهش از نوع توصیفی–تحلیلی و مبتنی بر مرور نظام مند منابع علمی منتشرشده در بازه زمانی ۲۰۱۰ تا ۲۰۲۵ است. یافته ها نشان می دهد که تحقق حاکمیت قانون در گرو سه کارکرد اساسی قوه قضاییه است: (۱) تضمین استقلال قضایی، (۲) نظارت بر قانون گذاری و اجرای قوانین از طریق کنترل قضایی، و (۳) حمایت موثر از حقوق اساسی شهروندان. همچنین مطالعات نشان می دهد ضعف در استقلال نهادی، اطاله دادرسی، فساد اداری و محدودیت دسترسی به عدالت از مهم ترین موانع تحقق کامل حاکمیت قانون هستند (Tamanaha, ۲۰۱۲; Raz, ۲۰۱۱; هاشمی، ۱۳۹۸).در مجموع، نتایج پژوهش تاکید می کند که بدون وجود قوه قضاییه ای مستقل، کارآمد و پاسخگو، اصل حاکمیت قانون از سطح نظری به مرحله اجرا نخواهد رسید و اعتماد عمومی به نظام حقوقی تضعیف خواهد شد (Dicey, ۲۰۱۳; فرهادی، ۱۴۰۰).

کلیدواژه ها:

حاکمیت قانون ، قوه قضاییه ، استقلال قضایی ، نظارت قضایی ، حقوق بنیادین ، عدالت قضایی