تحلیل تطبیقی برهان صدیقین ملاصدرا با نقدهای آنتونی فلو بر مبانی متافیزیکی براهین اثبات خدا

برهان صدیقین ملاصدرا، به عنوان یکی از مهم ترین تقریرهای اثبات وجود خدا در حکمت اسلامی، بر مبانی اصالت وجود، تشکیک وجود و تفسیر وجودشناختی علیت استوار است و از این حیث با براهین ماهیت محور و جهان شناختی کلاسیک تفاوت بنیادین دارد. در مقابل، آنتونی فلو، به عنوان یکی از چهره های شاخص الحاد تحلیلی در قرن بیستم، نقدهای گسترده ای بر براهین اثبات وجود خدا وارد کرده است که دامنه آن‎ها عمدتا معطوف به برهان علیت ارسطویی-توماسی، برهان نظم و تبیین های مبتنی بر علیت ماهوی و تجربه محور است. مسئله اصلی این پژوهش آن است که آیا این نقدها، با توجه به پیش فرض های معرفت شناختی و معناشناختی فلو، متوجه ساختار وجودشناختی و تفسیر علیت در برهان صدیقین ملاصدرا نیز می شود یا خیر. پژوهش حاضر با روش تحلیل مفهومی و تطبیقی و از رهگذر مقایسه مبانی متافیزیکی دو سنت حکمت متعالیه و فلسفه دین تحلیلی، نسبت میان نقدهای فلو و برهان صدیقین را بررسی می کند. یافته های پژوهش نشان می دهد که علت تسری نیافتن نقدهای فلو به برهان صدیقین، ریشه در تفاوت بنیادین دو تلقی از علیت و تبیین دارد: نقدهای فلو ناظر به مدلی از علیت تجربی و ماهیت محور است که در چارچوب براهین کیهان شناختی کلاسیک معنا می یابد، درحالی که برهان صدیقین بر تحلیل «وجود بما هو وجود»، پیوستار تشکیکی مراتب هستی و ضرورت وجودی واجب الوجود استوار است و اساسا از سنخ تبیین های رویدادی و تجربی نیست. ازاین رو، برهان صدیقین نه تنها از دامنه مستقیم نقدهای فلو خارج می ماند، بلکه می تواند با بازتقریر مفهومی، ظرفیت هایی برای گفت وگو و بازسازی براهین اثبات وجود خدا در فضای فلسفه دین معاصر فراهم آورد.

کلیدواژه ها:

برهان صدیقین ، ملاصدرا ، آنتونی فلو ، علیت وجودی ، فلسفه دین تحلیلی