دو تلقی از ریاضت نفس: تحلیل تطبیقی مبانی انسان شناختی ابن سینا و ملاصدرا

ابن سینا و ملاصدرا، هر دو برنامه ای منسجم برای ریاضت ارائه می دهند که در ظاهر اهداف مشابهی را دنبال می کند، اما در پس این شباهت های ظاهری، تمایزی بنیادین نهفته است که از اختلاف در مبانی انسان شناسی (جوهر ثابت نفس در برابر وجود سیال و در حال صیرورت) برمی خیزد. این مقاله با رویکردی تحلیلی-تطبیقی، ابتدا مبانی پنج گانه انسان شناسی دو حکیم (خاستگاه نفس، کمال نفس، نقش بدن، مراتب نفس، و رابطه با عقل فعال) را واکاوی کرده و سپس نشان می دهد که این تمایزات چگونه بر آسیب شناسی نفس و تجویز راهکار تاثیر می گذارد. در فلسفه سینوی، نفس جوهری ثابت است که بدن را به عنوان ابزاری موقت به کار می گیرد و مراتب نفس، حالات عارضی آن هستند؛ ازاین رو موانع کمال نفس (بیماری های نفسانی)، ماهیتی «انفعالی» داشته و به معنای مغلوب ‎شدن و آلودگی این جوهر ثابت در برابر قوای بدنی است. در مقابل، از منظر ملاصدرا نفس محصول حرکت جوهری و حقیقتی در حال صیرورت است؛ لذا موانع کمال در اینجا ماهیتی «فعال و وجودی» می یابند که همان اشتداد و تثبیت نفس در مراتب نازله و حیوانی است. این تفاوت مبنایی سبب می شود اهداف سه گانه ریاضت (تخلیه، تحلیه، و تلطیف سر) در حکمت متعالیه تبیینی وجودشناختی بیابند و از یک برنامه پالایشی به ابزاری برای تکامل جوهری تبدیل شوند. ریاضت در نگاه ابن سینا یک فرایند روانی برای تصفیه جوهر ثابت نفس است، اما در نگاه ملاصدرا، حرکتی هستی شناختی و وجودی برای شکوفایی و اشتداد نفس در مسیر اتحاد با عقل و عالم قدس است.

کلیدواژه ها:

ریاضت ، کمال نفس ، ابن سینا ، ملاصدرا ، حرکت جوهری ، انسان شناسی فلسفی ، حکمت متعالیه