شناسایی و اولویت­بندی راهبردهای مناسب مدیریت حوزه آبخیز تنگ­بستانک استان فارس با استفاده از مدل SWOT-QSPM

چکیده مبسوطمقدمه: مدل SWOT به­راحتی نقاط قوت، ضعف، فرصت­ها و تهدیدهای موجود در یک حوزه آبخیز را به­دقت ارزیابی می­کند و راهکارهایی توام با واقعیات و توانایی­های آبخیز، ارائه می­دهد. این مدل، ازجمله مدل­های تصمیم­گیری گروهی است که به منظور تعیین استراژی بلندمدت یا کوتاه­مدت و ایجاد تصمیمات بزرگ و مسائل و موضوعات مختلف، طراحی شده است. به این منظور، در این پژوهش اقدام به شناسایی و اولویت­بندی راهبردهای مناسب مدیریت در حوزه آبخیز تنگ­بستانک واقع در شمال­غرب استان فارس با استفاده از مدل SWOT-QSPM شده است. مواد و روش ها: در این تحقیق بررسی­های میدانی برای تعیین نقاط قوت، نقاط ضعف، فرصت­ها و تهدیدها انجام گردید و با برگزاری جلسات متعدد و ایجاد طوفان فکری با ۲۴ کارشناس خبره، اقدام به شناسایی عوامل درونی و بیرونی و تدوین ماتریس SWOT شد. همچنین نسبت به تدوین راهبردهای مدیریت آبخیز مبتنی بر نقاط قوت، نقاط ضعف، فرصت­ها و تهدیدها اقدام شد. تعیین اوزان نسبی عوامل هر یک از بخش های نقاط قوت، نقاط ضعف، فرصت ها و تهدیدها با بکارگیری تکنیک تحلیل سلسله مراتبی (AHP) انجام شد. سپس نسبت به تعیین امتیاز عوامل درونی و بیرونی اقدام شد. در این خصوص، ابزار اندازه­گیری برای تعیین امتیاز عوامل داخلی و خارجی، پرسشنامه طیف لیکرت پنج طبقه ای بود که توسط دو جامعه آماری کارشناسان و آبخیزنشینان تکمیل شد. روایی پرسشنامه پس از تعیین عوامل داخلی و خارجی و نهایی شدن ماتریس SWOT، مبتنی بر نظرات کارشناسان خبره به تایید نهایی رسید. متغیرهای پرسشنامه مبتنی بر روش کدگذاری چندپاسخی، از نوع متغیرهای ترتیبی کیفی و منطبق با طیف لیکرت بود. برای دستیابی به نظرات جوامع محلی نیز پرسشنامه­ها توسط ۳۵ نفر از افراد مطلع و باتجربه تکمیل شد. همچنین به­منظور بررسی میزان پایایی پرسشنامه­ها، از روش آلفای کرونباخ استفاده شد. محاسبه امتیاز وزنی عوامل مختلف، ارزیابی عوامل درونی و بیرونی، ترسیم نمودار موقعیت راهبردی آبخیز و محاسبه جذابیت کلی هر راهبرد محاسبه و اولویت­بندی راهبردهای مدیریت آبخیز مبتنی بر مقادیر جذابیت نهایی راهبردها تعیین شدند.نتایج و بحث: با توجه به ۱۴ عامل داخلی (هفت نقطه قوت و هفت نقطه ضعف) و ۱۰ عامل خارجی (پنج فرصت و پنج تهدید)، ۱۲ راهبرد، مشتمل بر سه راهبرد تهاجمی، سه راهبرد محافظه کارانه، سه راهبرد رقابتی و سه راهبرد تدافعی شناسایی شدند. نتایج ارزیابی عوامل داخلی و خارجی بیانگر آن است که "خاک مناسب" (S۲)، با امتیاز وزنی ۲/۱، مهم ترین نقطه قوت، "فرسایش خاک ناشی از فعالیت­های انسانی" (W۲)، با امتیاز وزنی ۰۴۴/۱، مهم ترین نقطه ضعف، "تمایل شهرستان­های اطراف برای طبیعت­گردی در این آبخیز"، با امتیاز وزنی ۳۵/۱ (O۳) مهم ترین فرصت، و "فرآیندهای اداری پیچیده و زمان­بر واگذاری اراضی ملی" با امتیاز وزنی ۹۴۴/۰ (T۵) مهم ترین تهدید برای حوزه آبخیز تنگ­بستانک استان فارس محسوب می شوند. نتایج نشان داد مجموع امتیازات وزنی نقاط قوت، نقاط ضعف، فرصت ها و تهدیدها به ترتیب برابر با ۳۸۳/۳، ۳۱۷/۳، ۶۶/۳ و ۲۲۵/۳ است. برآیند عوامل داخلی و خارجی به­ترتیب برابر با ۰۶۶/۰ و ۴۳۵/۰ محاسبه شد. با توجه به برتری نسبی نقاط قوت بر نقاط ضعف و نیز فرصت ها بر تهدیدها، تامین اهداف مدیریتی در این حوزه آبخیز مستلزم توجه به هر چهار نوع راهبرد تهاجمی، محافظه کارانه، رقابتی و تدافعی می­باشد. نتایج ماتریس برنامه ریزی راهبردی کمی (QSPM) در اولویت بندی راهبردها بیانگر آن است که راهبردهای SO۳ (توسعه زنبورداری)، ST۳ (ارتقاء خدمات بیمه تولیدات کشاورزی) و WT۲ (واگذاری بلندمدت اراضی ملی به­منظور توسعه گردشگری، گیاهان دارویی و زنبورداری)، به­ترتیب با جذابیت های کلی ۲۹۶/۲۰، ۵۱۵/۱۸ و ۲۳۸/۱۸، بهترین راهبردهای مدیریت حوزه آبخیز تنگ­بستانک استان فارس هستند.نتیجه گیری: نیاز است حمایت های ویژه­ای برای راه اندازی فعالیت های جدید اقتصادی در این حوزه آبخیز انجام پذیرد. ازجمله این حمایت ها می توان به ارتقای سطح آگاهی اهالی منطقه، تسهیلات مالی، بیمه خدمات جدید آبخیز، تامین اراضی موردنیاز، و کاهش تشریفات اداری پیچیده اشاره کرد. ازآنجاکه مراتع، بخش عمده سطح اراضی این حوزه آبخیز را تشکیل داده است؛ راهبرد احیای مراتع، به­ویژه رعایت اصول چرای دام می­تواند فرسایش خاک و زمین لغزش را کاهش داده و در نتیجه بهبود سلامت آبخیز را در پی داشته باشد. همچنین مدیریت مشارکتی آبخیز، باعث فعالیت هماهنگ سازمان های ذیربط شده و بنابراین بخشی نگری ناشی از ساختار حاکمیت پراکنده آبخیز برطرف خواهد شد. پیشنهاد می­شود به­طور جدی، واگذاری بلندمدت اراضی ملی و اصلاح قوانین و تسهیل امور برای توسعه گردشگری، گیاهان دارویی و زنبورداری و همچنین حفاظت از مراتع و جلوگیری از تغییر کاربری اراضی در دستور کار سیاست­گذاران، برنامه­ریزان و مدیران این حوزه آبخیز قرار گیرد. اطلاع­رسانی به آبخیزنشینان در خصوص اهمیت تدوین راهبردهای مدیریتی، افزایش توانمندی آبخیزنشینان با هدف اجرا و نگهداری و بهره­برداری از طرح­های آبخیزداری، و ارتباط و همکاری شرکت­های تعاونی با ساکنان این آبخیز، از مهمترین موارد پیشنهادی در این خصوص می­باشد.

کلیدواژه ها:

آبخیزداری ، مدل­ های تصمیم ­گیری ، SWOT-QSPM