سنجش تاب­آوری اجتماعی – فرهنگی و اقتصادی محیط­های روستایی در معرض خطر سیلاب (مطالعه موردی: سنگ سفید ایلام)

چکیده مبسوط مقدمه: سیل ازجمله بلایای طبیعی و انسان زادی است که همواره انواع خسارات جانی، مالی و زیست محیطی را در حوزه های آبخیز کشور به دنبال داشته است. بر این اساس، مدیریت این رخداد و پرداختن به انواع جنبه­های تاب­آوری در برابر آن، از اهمیت ویژه این برخوردار است. تاب­آوری ابعاد متنوعی دارد که در پژوهش به بررسی بعد اجتماعی – فرهنگی و اقتصادی پرداخته شده است. فرآیند تاب­آوری اجتماعی – فرهنگی فرآیندی است که شبکه­ای از ظرفیت­های سازگاری را به انطباق پس از یک اختلال یا ناسازگاری مرتبط می­کند. تاب­آوری اقتصادی نیز دارای دو بعد پویا و ایستا می­باشد؛ تاب­آوری اقتصادی پویا را سرعتی در نظر می­گیرند که طی آن یک نهاد یا سیستم از شوک شدید در می آید و به حالت مطلوب خود می­رسد، در صورتی که تاب­آوری اقتصادی ایستا یا استاتیک را توانایی یک نهاد یا سیستم برای حفظ عملکرد خود در زمانی که دچار شوک شدیدی شده است تعریف می­کنند. در این تحقیق، اقدام به سنجش تاب­آوری اجتماعی – فرهنگی و اقتصادی جامعه محلی در برابر سیلاب در انواع واحدهای هیدرولوژیک و غیرهیدرولوژیک منطقه سنگ سفید استان ایلام و گروه­بندی پتانسیل تاب­آوری در برابر سیلاب شده است. این شناخت نقش مهمی در برنامه­ریزی آتی با هدف ارتقاء پتانسیل تاب آوری اجتماعی – فرهنگی و اقتصادی محیط های روستایی ایفا خواهد نمود. مواد و روش ها: در این پژوهش، نخست، سنجش تاب آوری اجتماعی – فرهنگی و اقتصادی در حوزه آبخیز سنگ سفید در استان ایلام و شهرستان چرداول انجام گرفت. به منظور سنجش تاب آ وری زیرحوزه های مختلف آبخیز، نخست شاخص های هر یک از مولفه های مذکور مبتنی بر مرور منابع و مطالعات کتابخانه ای، مصاحبه با کارشناسان و نیز بازدیدهای میدانی، مشخص شد. سپس، اقدام به نظرسنجی از ساکنان حوضه با هدف سنجش شدت یا بزرگی شاخص­های در نظر گرفته­شده به عنوان گویه­های سنجش تاب­آوری مبتنی بر پرسش­نامه با طیف پنج­گانه لیکرت، پس از سنجش روایی و پایایی پرسش­نامه شد. در این پژوهش، روایی پرسش­نامه به تایید خبرگان رسید. همچنین، در این پژوهش از روش آلفای کرونباخ به منظور محاسبه میزان پایایی یا قابلیت اعتماد ابزار اندازه گیری استفاده شد. همچنین در این تحقیق، واحد نمونه، خانوار روستایی بوده و به منظور محاسبه حجم نمونه از فرمول کوکران مبتنی بر جمعیت خانوار روستایی در هر زیرحوضه استفاده گردید. سپس نتایج پرسش نامه­ها وارد نرم­افزار SPSS شده و برای بررسی و تحلیل نتایج از آزمون تجزیه واریانس یک طرفه (ANOVA) استفاده گردید. در ادامه به منظور اولویت دهی زیرحوضه ها و مقایسه میانگین­ها از لحاظ تاب آوری اجتماعی – فرهنگی و اقتصادی از آزمون توکی استفاده شد. نتایج و بحث: در این پژوهش، از ۱۱ شاخص اجتماعی-فرهنگی و ۹ شاخص اقتصادی به منظور سنجش تاب آوری­های اجتماعی – فرهنگی و اقتصادی جوامع محلی در برابر سیلاب برای واحدهای مختلف هیدرولوژیک و غیرهیدرولوژیک استفاده شد. نتایج نشان داد که مقدار آلفای کرونباخ به‎ترتیب برای پرسش نامه­های سنجش تاب آوری اجتماعی- فرهنگی و اقتصادی، ۸۳۲/۰ و ۸۱۵/۰ محاسبه شد که بیانگر میزان پایایی خوب پرسش­نامه­ها است. نتایج حاصل از اجرای آزمون ANOVA برای سنجش تاب آوری اجتماعی- فرهنگی و اقتصادی در برابر سیلاب واحدهای هیدرولوژیک و غیر هیدرولوژیک منطقه مورد مطالعه نشان داد که تفاوت معنی داری بین میزان تاب آوری اجتماعی – فرهنگی و اقتصادی در برابر سیلاب بین واحدها وجود دارد. بر این اساس، گروه بندی تاب­آوری در برابر سیلاب واحدهای مختلف هیدرولوژیک و غیرهیدرولوژیک بر اساس آزمون توکی انجام شد. نتایج نشان داد که اولویت­بندی پتانسیل تاب­آوری اجتماعی – فرهنگی در برابر سیلاب واحدهای هیدرولوژیک و غیرهیدرولوژیک منطقه مورد مطالعه مبتنی بر مقادیر متوسط محاسباتی گروه­ها، به‎ترتیب اهمیت زیاد تا کم به صورت S-int۲، S-int۳، S۸-int، S۱۱، S-int۵، S۸-۲، S-int۴، S۱۰، S۱۲، S۱، S-int۱ و S۹ است. همچنین، اولویت­بندی پتانسیل تاب آوری اقتصادی واحدها در برابر سیلاب به‎ترتیب اهمیت از زیاد تا کم به صورت S-int۳، S-int۲، S-int۵، S۱۰، S۱، S-int۱، S-int۴، S۸-int، S۱۱، S۱۲، S۸-۲ و S۹ است. همچنین، از منظر جامعه محلی، واحدهای S-int۲ (امتیاز ۸۸/۳۰) و S۹ (امتیاز ۰۷/۴۷) به‎ترتیب کمینه و بیشینه میزان تاب­آوری اجتماعی - فرهنگی در برابر سیلاب و واحدهای S-int۳ (امتیاز ۴۰/۱۱) و S۹ (امتیاز ۱۳/۳۵) به‎ترتیب کمینه و بیشینه تاب­آوری اقتصادی در برابر سیلاب را به خود اختصاص دادند. نتیجه گیری: به طور کلی، نتایج نشان­دهنده حضور واحدهای دارای پتانسیل متفاوت تاب­آوری­های اجتماعی – فرهنگی و اقتصادی در برابر سیلاب در منطقه مورد مطالعه بود. همچنین، گروه­بندی پتانسیل تاب­آوری اجتماعی – فرهنگی و اقتصادی در برابر سیلاب واحدها، نشان داد که واحدهای منطقه مورد مطالعه از منظر تاب آوری اجتماعی – فرهنگی به دو گروه دارای کمینه و بیشینه پتانسیل تاب­آوری در برابر سیلاب و سه گروه بینابینی طبقه­بندی شدند. همچنین از منظر تاب آوری اقتصادی، پتانسیل تاب آوری واحدها در چهار طبقه تفکیکی و یک طبقه بینابینی گروه­بندی شدند. بر این اساس، برنامه ریزی راهبردی برای ارتقاء پتانسیل تاب آوری اجتماعی – فرهنگی و اقتصادی محیط های روستایی، به خصوص با کاربست روش های ساختاربندی مسئله و توجه به شاخص­های سنجش تاب­آوری در برابر سیلاب شناسایی شده در این مطالعه، قویا پیشنهاد می شود.

کلیدواژه ها:

مدیریت آب ، پتانسیل تاب آوری ، بحران­های طبیعی ، گروه بندی تاب­ آوری