ارزیابی مورفولوژیک ارقام پیاز(Allium cepa L.) روز بلند به منظور شناسایی و تجاری سازی

مقدمه: پیاز با نام علمی (Allium cepa L.) گیاهی (۱۶=x۲=n۲) و سوخ دار از خانواده Alliaceae و راسته Asparagales است، این محصول پس از گوجه فرنگی، دومین محصول پردرآمد سبزی و صیفی در جهان است. درک دقیقی از تنوع فنوتیپی برای بهبود کارایی به نژادی و انتخاب صفت مورد نیاز است. آزمایش تمایز، یکنواختی و پایداری (تیپ) پیش از رهاسازی رقم برای نگهداری از حق مالکیت فکری ارقام جدید ضروری است. ارزیابی دقیق مورفولوژیک برای شناسایی صفات متمایز هر رقم نیاز است.مواد و روش‎ ها: این آزمایش در بهار و تابستان ۱۴۰۲ و ۱۴۰۳ در موسسه تحقیقات ثبت و گواهی بذر و نهال (SPCRI)، سازمان تحقیقات، آموزش و ترویج کشاورزی (AREEO) در کرج، ایران، در قالب طرح بلوک های کامل تصادفی با دو تکرار انجام شد. این پژوهش صفات مورفولوژیک آزمون تیپ ۱۲ رقم دورگ (هیبرید) پیاز روز بلند را بررسی دقیقی می کند و از صفات قابل اندازه گیری (کمی) و مشاهده ای (کیفی) برای شناسایی و ثبت/ تجاری سازی تفاوت های زیستی استفاده می کند. از فهرست تغییر یافته صفات UPOV (اتحادیه بین المللی حفاظت از ارقام جدید گیاهی) برای ارزیابی ۳۲ صفت از اندام های مختلف مانند گیاه، شاخساره، برگ، شبه ساقه و سوخ استفاده شد. آزمون تیپ برای شناسایی، ساماندهی و نگهداری از ارقام تجاری دارای صفات برتر خاص توسعه یافته است. تحلیل همبستگی رتبه ای اسپیرمن برای تعیین همبستگی بین صفات مختلف آزمون تیپ انجام شد. تجزیه و تحلیل مولفه های اصلی (PCA) بر روی ۲۶ صفت آزمایشی چندشکل برای تعیین صفات اصلی آنها انجام شد. داده های فنوتیپی برای محاسبه ماتریس فاصله اقلیدسی استاندارد و رسم دندروگرام با استفاده از تارنمای SR Plot انجام شد.نتایج: تجزیه و تحلیل مولفه های اصلی (PCA) و خوشه بندی، تفاوت ژنتیکی قابل توجهی را بین این ارقام پیاز روز بلند نشان داد. مقادیر ویژه مرتبط با اجزای اصلی، ارتباط آنها را با هر یک از صفات نشان می دهد. نتایج تجزیه و تحلیل مولفه های اصلی (PCA) نشان داد که هفت مولفه اصلی اول که مقادیر ویژه بزرگتر از یک داشتند، در مجموع بیش از ۶۴/۹۰ درصد از کل تنوع مشاهده شده در ۱۲ رقم برای صفات آزمون تیپ را تشکیل می دهند. دو مولفه اول ۳۰/۵۱ درصد تنوع را تشکیل دادند. مولفه اول، ۹۶/۳۰ درصد و مولفه دوم، ۴۰/۲۰ درصد از تنوع را تشکیل دادند. بر اساس تحلیل همبستگی رتبه اسپیرمن، بیشترین همبستگی مثبت ما بین رنگ اصلی پوست خشک سوخ و تمایل رنگی پوست خشک سوخ (۹۷/۰r=) و بیشترین همبستگی منفی ما بین قطر سوخ و نسبت ارتفاع به قطر سوخ) ۷۶/۰-(r= وجود داشت. خوشه بندی با روش Ward بر اساس فواصل اقلیدسی معمول در صفت های مورفولوژیکی چندشکل، ارقام را در چهار خوشه اصلی گروه بندی کرد که نشان دهنده میزان بالای تنوع موجود در بین ارقام است. این تجزیه و تحلیل سه خوشه چند ژنوتیپی و یک خوشه تک ژنوتیپی از ارقام ایجاد کرد. در خوشه اول، دو رقم (Hitit و Kilgarsalan)، در خوشه دوم، یک رقم (White Valencia) و در خوشه سوم چهار رقم (Belmar، Calista، Tucanon و PX۰۷۷۱۳۱۱۹) قرار گرفت. ارقام RedAmposta، MT۱۲۰، Dolaney، Redmoon و Surin در خوشه چهارم گروه بندی شدند.نتیجه ‎گیری: بر اساس نتایج این پژوهش، ارقام متنوع ژنتیکی شناسایی شده و اساس بنیادین برای گزینش و به نژادی اصلاح هدفمند ایجاد شد. این یافته ها دیدگاه های کلیدی را برای گزینش ژنوتیپ های دارای عملکرد بالا و مناسب برای کشت و اهمیت ارزیابی دقیق فنوتیپی در شناسایی ظرفیت ژنتیکی ارقام پیاز روز بلند و طراحی برنامه های به نژادی گیاهی برای تحقق هدف کشاورزی پایدار و امنیت غذایی را برجسته می کند.

کلیدواژه ها:

ارزیابی مورفولوژیکی ، ارقام پیاز روز بلند ، تجزیه و تحلیل کلاستر ، تحلیل مولفه های اصلی ، همبستگی رتبه ای اسپیرمن