درآمدی بر دگرسنجه ها

در کنار بررسی کیفیت عملکرد پژوهش گران که معمولا براساس میزان استناد به مقالات آن ها توسط سایر پژوهش گران سنجیده می شود؛ این موضوع نیز اهمیت دارد که بدانیم یک اثر پژوهشی، چه تاثیر اجتماعی و کاربردی از خود به جای می گذارد (۱). شاخص های علم سنجی نظیر شاخص اچ و دیگر شاخص های مبتنی بر استناد، که میزان تاثیرگذاری مقالات علمی را بر اساس استنادهای به عمل آمده پس از انتشار می سنجند، از محاسبات زمان بری برخوردارند (۲). این شاخص ها، به ارزیابی اثرگذاری مقالات علمی در محیط های دانشگاهی و پژوهشی اختصاص دارند و قادر به سنجش ابعاد اجتماعی تاثیر مطالعات پژوهشی نیستند (۳). رشد روزافزون شبکه های اجتماعی نظیر ایکس (توییتر سابق)، فیس بوک و لینکدین، وبلاگ های علمی نظیر شبکه وبلاگ های PLOS و Nature، این امکان را فراهم می آورند که تاثیر اجتماعی و کاربردی یک مقاله پژوهشی بلافاصله پس از انتشار، قابل محاسبه و بررسی گردد (۴). از همین رو، با توجه به اهمیت بررسی اثرگذاری اجتماعی و رسانه ای یک پژوهش؛ دگرسنجه ها (Altmetrics) شکل گرفتند. واژه ی دگرسنجه ها از ترکیب دو واژه، جایگزین  (Alternative) و معیار یا سنجه (Metrics) به دست آمده است (۵). دگرسنجه ها، امکان سنجش نوین و دقیق تری از میزان تاثیر مقالات علمی منتشر شده در مجلات را فراهم می نمایند (۵). امتیاز توجه دگرسنجه (Altmetric Attention Score) که توسط وب سایت رسمی (Altmetric.com) محاسبه می شود، به دنبال تحلیل مسیر انتشار، نفوذ دانش و بررسی سرعت تاثیرگذاری مقالات علمی منتشر شده در رسانه ها، شبکه های اجتماعی و وبلاگ های علمی هستند. اگر چه شیوه محاسبه امتیاز توجه دگرسنجه کمی پیچیده است، با این حال در این شیوه محاسبه، تعداد مواردی که یک مقاله در شبکه های اجتماعی و وبلاگ های علمی، ذکر می گردد دارای اهمیتی اساسی است (۶). برای نمایش امتیاز توجه دگرسنجه ، از یک نمودار رنگی به شکل پیراشکی (Donut) استفاده می شود. در این نمودار، هر رنگ نمایان گر یک منبع یا شبکه اجتماعی متفاوت است و هر بخش بیان گر وزن و میزان توجهی است که آن منبع به مقاله اختصاص داده است (شکل ۱). در امتیاز توجه دگرسنجه نوع شبکه های اجتماعی و وبلاگ های علمی نیز باعث می شود تا وزن متفاوتی به ذکر مقالات علمی توسط آن ها، تخصیص داده شود (۷). بیشترین وزن و اهمیت به بازتاب در خبرگزاری های رسمی (۸ امتیاز) و وبلاگ ها (۵ امتیاز) اختصاص داده می شود، در حالی که اسناد سیاستی، دستورالعمل های بالینی و ویکی پدیا در رتبه بعدی قرار دارند و فعالیت در شبکه های اجتماعی (مانند ایکس و ردیت)، کمترین امتیاز (۰/۲۵) را به خود اختصاص می دهند (۸). به عنوان مثال، اگر مقاله پژوهش گری ۲ بار در اسناد سیاستی و ۴ بار در شبکه اجتماعی ایکس ذکر شود، تعداد دفعات ذکر شدن در اسناد سیاستی وزن ۳ می گیرد (۶=۳×۲) و تعداد دفعات ذکر شدن در شبکه اجتماعی ایکس وزن ۰/۲۵ می گیرد (۱=۰/۲۵×۴)، که در نهایت مجموع آن ها برابر با ۷ (۷=۱+۶) است که در وسط نمودار رنگی نمایش داده می شود. نمودار رنگی نیز حاوی دو رنگ مرتبط با اسناد سیاستی یعنی بنفش و رنگ مرتبط با شبکه اجتماعی ایکس یعنی آبی خواهد بود (شکل ۱). ۷ (الف)                                                                     (ب) شکل ۱ الف) رنگ های پیراشکی امتیاز توجه دگرسنجه ، ب) مثالی از نمودار رنگی امتیاز توجه دگرسنجه برای یک مقاله (اقتباس و ترجمه شده از وب سایت رسمی آلتمتریک (Altmetric.com) (۷)) بنابراین، از آنجایی که تاثیر یک مقاله علمی یا پژوهشی را نمی توان فقط براساس استنادهای انجام شده به آن ها یا صرفا میزان مورد توجه قرار گرفتن آن ها در محیط های دانشگاهی و آکادمیک در نظر گرفت. نمودار رنگی امتیاز توجه دگرسنجه تصویری کلی و قابل فهمی از گستره و تنوع توجه برخط به یک اثر پژوهشی را ارائه می دهد. با توجه به اهمیت و کاربرد روز افزون دگرسنجه ها، مجله دانشگاه علوم پزشکی رفسنجان به زودی در یک مقاله علمی کامل به معرفی جامع تری از آن ها خواهد پرداخت.

کلیدواژه ها:

Altmetrics ، دگرسنجه ها