مرجعیت علمی قرآن کریم در قلمرو معرفتی موضوع و مفاهیم علم فقه

قلمرو معرفتی علم فقه، به تعیین حدود و مرزهای این حوزه دانشی می پردازد و به عناصر مختلفی همچون موضوع و مفاهیم آن وابسته است. مرجعیت علمی قرآن کریم، به معنای تاثیرگذاری معنادار کتاب خدا بر هر دانش ساخت یافته، بر قلمرو علم فقه و به تبع آن، بر موضوع و مفاهیم آن اثرگذار است. هدف مقاله حاضر، بررسی مرجعیت علمی قرآن در موضوع علم فقه در دو حیطه گستره موضوع و گستره مکلفان، و مفاهیم فقهی است. این پژوهش از نوع کیفی و بنیادی بوده و به شیوه توصیفی- تحلیلی انجام شده است. داده ها ازطریق منابع کتابخانه ای و نرم افزاری جمع آوری شده اند و برای درک آیات قرآن کریم، از رویکرد تفسیری استفاده گردیده است. در تحلیل داده ها، تاثیر قرآن بر حوزه معرفتی علم فقه، مورد بررسی قرار گرفته و از روش تحلیل عقلی با رویکرد دانش درجه دوم بهره گیری شده است. یافته­ها حاکی از این است که فقه و تکالیف شرعی، تنها به افعال جوارحی محدود نمی شوند و اعمال جوانحی نیز در شمار افعال مکلفان هستند. در حیطه گستره مکلفان نیز آشکارترین بازتاب مرجعیت علمی قرآن کریم، وسعت گستره از مخاطب فردی به جامعه، ساختارها و سازمان هاست. در رویکردهای نوین و باتوجه به مرجعیت علمی قرآن کریم، فقه فقط احکام فردی را بررسی نمی کند، بلکه به تکالیف جمعی و سازمانی نیز می پردازد؛ به گونه ای که تحقق برخی احکام، تنها با مشارکت و هماهنگی اجزای مختلف جامعه و ساختارها ممکن است. قرآن کریم علاوه بر موضوع علم فقه، در ایجاد تنوع در مفاهیم فقهی، به سه صورت ایجادی (تاسیسی)، تاییدی (امضایی بدون تغییر) و اصلاحی (امضایی با تغییر) مرجعیت دارد.

کلیدواژه ها:

مرجعیت علمی قرآن کریم ، قلمرو معرفتی ، علم فقه ، موضوع و مفاهیم