عهدنامه ی ترکمانچای و ولایتعهدی محمد میرزا؛ یک بازاندیشی تاریخی

یکی از انگاره های مسلط در تاریخ نگاری ایران، وابسته دانستن ولایتعهدی محمد میرزا به عهدنامه ی ترکمانچای است. مطابق این دیدگاه، چون روس ها در عهدنامه ی ترکمانچای سلطنت را در خاندان عباس میرزا تضمین کرده بودند، ازاین رو با مرگ عباس میرزا، فتحعلی شاه زیر فشار روس ها و الزامات عهدنامه ی ترکمانچای مجبور شد که حقوق فرزندان خود را نادیده بگیرد و فرزند عباس میرزا و نوه ی خود، محمد میرزا را به ولایتعهدی برگزیند.مقاله ی حاضر با روش توصیفی-تبیینی و با رهیافتی انتقادی، در صدد بازاندیشی و به چالش کشیدن این دیدگاه رایج و مسلط در تاریخ نگاری معاصر است پرسش اصلی پژوهش این است که آیا عهدنامه ی ترکمانچای، آن گونه که در اکثر پژوهش های تاریخی بازتاب یافته، نقش اصلی در ولایتعهدی محمد میرزا ایفا نموده است؟ در پاسخ به این پرسش، پس از بازخوانی تاریخ نگاری های موجود، نگارنده با تحلیل فصل هفتم عهدنامه ی ترکمانچای نشان می دهد که این فصل، از نظر حقوقی برای روسیه، حق دخالت در جانشینی محمدمیرزا قائل نشده است. همچنین، بررسی واکنش روس ها پس از درگذشت عباس میرزا و روند انتخاب محمد میرزا به ولایتعهدی، موید این نکته است که واکنش روسیه پس از مرگ عباس میرزا، نه تنها فوری و تهدیدآمیز نبود، بلکه عملا در امتداد سیاست های فتحعلی شاه بود. این مقاله با ارائه شواهد تاریخی و تحلیلی نو از فصل هفتم عهدنامه ی ترکمانچای، در تلاش است این کلان روایت رایج را به نقد بکشد و دیدگاهی متفاوت در مورد ولایتعهدی محمد میرزا ارائه دهد.کلیدواژه ها: ولایتعهدی، محمد میرزا، فتحعلی شاه، عباس میرزا، عهدنامه ی ترکمانچای، روسیه

کلیدواژه ها:

ولایتعهدی ، محمد میرزا ، فتحعلی شاه ، عباس میرزا ، عهدنامه ی ترکمانچای ، روسیه