ارزیابی الگوی مصرف انرژی و تاثیر دانش بومی در نظام کشت برنج استان گیلان

سابقه و هدف: امروزه به دلیل ضرورت حفظ منابع طبیعی تلاش در جهت مدیریت بهینه انرژی در کشاورزی پررنگ تر شده است. این مطالعه با هدف تعیین شاخص های انرژی، دانش بومی مرتبط با مصرف انرژی و تحلیل اقتصادی در نظام کشت برنج استان گیلان در سال ۱۴۰۱ انجام شد.مواد و روش: روش مطالعه شامل جمع آوری داده های انرژی به وسیله ی پرسشنامه نیمه ساختارمند، از ۳۰ خانوار و ۶۰ کشاورز در مزارع با ابعاد (۵/۰ >، ۵/۰ تا ۱ و ۱ <) هکتار است. پرسشنامه شامل سوالاتی در مورد ورودی های انرژی مانند بذر، کود شیمیایی، کود حیوانی، نیروی انسانی، ماشین آلات کشاورزی و خروجی ها شامل شلتوک و کاه بود. تخمین انرژی با کمک ضرایب و شاخص های انرژی (کارایی انرژی، بهره وری انرژی، انرژی خاص و انرژی خالص) انجام شد. بررسی دانش بومی با روش مردم نگاری شامل مشاهده ی مشارکتی و تحلیل آن با روش کدگذاری باز به کمک نرم افزار MAXQDA ۲۰۲۰ صورت پذیرفت.نتایج: کل انرژی ورودی و خروجی میانگین به ترتیب حدود ۰۸/۲۴۰۸۷ و ۷۲/۷۵۰۰۱ مگاژول بر هکتار در سال بوده است. بیشترین ورودی انرژی مربوط به آب (۳۱%)، کود نیتروژن (۲۸%) و سوخت (۱۴%) است. بهره وری و کارایی انرژی به ترتیب ۱۱/۳ و ۱۰/۰ کیلوگرم بر مگاژول بود. همچنین انرژی ویژه ۵۷/۹ مگاژول بر کیلوگرم و مقدار انرژی خالص ۶۴/۵۰۹۱۴ مگاژول بر هکتار در سال محاسبه شد. انرژی تجدید پذیر و تجدید ناپذیر ۱۷ و ۸۳ درصد و انرژی مستقیم و غیرمستقیم ۱۹ و ۸۱ درصد را تشکیل دادند. افزایش اندازه مزرعه باعث افزایش عملکرد برنج و شاخص های انرژی شد که می توان آن را به مدیریت مزارع در مقیاس بزرگ ارجاع داد. در تحلیل اقتصادی ارزش کل تولید ۶۶۲۶۴۸۴۰۰ ریال بر هکتار در سال و بازده خالص ۲۴۰۳۷۴۶۱۰ ریال بر هکتار در سال است. نسبت سود به هزینه ۵۷/۱ بوده و بیشترین هزینه تولید برای نیروی کارگری، بذر و ماشین آلات است. دانش بومی کشاورزان در زمینه ی مصرف انرژی در کشت برنج در شش مقوله مدیریت زمین، آب، کود آلی، بذر، کاشت و مکانیزاسیون قابل طبقه بندی است.نتیجه گیری: کشت برنج در منطقه موردمطالعه علیرغم سهم بالای نهاده های پرمصرف مانند آب، کود نیتروژن و سوخت، از منظر انرژی و اقتصاد دارای بازده مثبت است. بهبود عملکرد و شاخص های انرژی با افزایش وسعت مزارع، ضرورت مدیریت منسجم را برجسته می سازد. با توجه به سهم بالای نهاده های پرمصرف، ارتقای بهره وری و کاهش وابستگی به منابع تجدید ناپذیر، بهره گیری هم زمان از دانش بومی کشاورزان و فناوری های نوین ضروری است. به کارگیری این رویکرد تلفیقی همراه با حمایت سیاستی و توسعه فناوری های کارآمد، می تواند نقش مهمی در ارتقای بهره وری و پایداری کشت برنج ایفا کند.

کلیدواژه ها:

شاخص های انرژی ، دانش سنتی ، کشاورزی پایدار ، برنج ، استان گیلان