بررسی وضعیت فعلی بیابان زایی در شهرستان طارم استان زنجان به روش IMDPA با تمرکز بر تاثیر اقلیم و پوشش گیاهی

پدیده بیابان زایی یکی از چالش های اصلی زیست محیطی مناطق نیمه خشک ایران است. شهرستان طارم در استان زنجان، با مساحت تقریبی ۲۲۳۵ کیلومتر مربع، دارای توپوگرافی متنوعی است که شامل دره های عمیق حاشیه رودخانه قزل اوزن و ارتفاعات پیرامون می شود. بارندگی سالانه در دره ها حدود ۲۰۰ میلی متر و در ارتفاعات ۴۰۰ تا ۴۵۰ میلی متر است. پوشش گیاهی در دره ها (به ویژه منجیل و ماهنشان) ضعیف و بیابانی مانند است، اما ارتفاعات پوشش مناسبی شامل جنگل های ارس (جیش آباد)، بنه- بادام (شیرمیشه) و باغات زیتون حاشیه رودخانه دارند. این پژوهش پتانسیل بیابان زایی طارم را با مدل ایرانی IMDPA و تمرکز بر معیارهای اقلیم و پوشش گیاهی مورد ارزیابی قرار داد. ارزش هر معیار از میانگین هندسی شاخص ها و شدت کلی از میانگین هندسی معیارها محاسبه و نقشه ها تهیه شد. نتایج نشان داد معیار اقلیم با ارزش ۲/۸۳ بیشترین نقش را در تشدید بیابان زایی دارد که ناشی از کمبود بارش و تبخیر بالا در دره ها است. معیار پوشش گیاهی با ارزش ۱/۸۹ وضعیت بهتری دارد که به دلیل پوشش خوب ارتفاعات و باغات است. شدت کلی بیابان زایی ۲/۳۱ محاسبه شد که منطقه را در کلاس متوسط و نزدیک به شدید قرار می دهد. معیار اقلیم نشان داد حدود ۸۹ درصد مساحت در کلاس های خشک و نیمه خشک است و ریسک بالایی ایجاد می کند. پوشش گیاهی در ارتفاعات و حاشیه رودخانه مناسب، اما در دره ها ضعیف است. نقشه نهایی شدت بیابان زایی بیانگر آن است که ۲۰ تا ۲۵ درصد مساحت (عمدتا دره ها) در کلاس شدید، ۵۰ تا ۵۵ درصد در کلاس متوسط و ۲۵ تا ۳۰ درصد (عمدتا ارتفاعات) در کلاس ضعیف قرار دارد. این الگوی فضایی نقش کلیدی توپوگرافی را برجسته می کند؛ بنابراین اقدامات حفاظتی متمرکز بر دره ها و حفظ پوشش ارتفاعات برای کنترل بیابان زایی ضروری است.

کلیدواژه ها:

بیابان زایی ، مدل IMDPA ، معیار اقلیم ، معیار پوشش گیاهی ، تفاوت توپوگرافی