نور به‎ مثابه واسطه معنا: بازکاوی نقش نور در چیدمان‎های نوری معاصر در چارچوب سنت‎های اسلامی، با تمرکز بر «سفر نور» و نمونه‎ های ایرانی

نور در سنت فلسفی و هنری اسلامی همواره جایگاهی نمادین و معرفتی داشته و در حکمت اشراق سهروردی و تفاسیر قرآنی آیه نور به عنوان واسطه‎ای میان عالم محسوس و معقول و نشانه‎ای از مراتب وجودی و هدایت معنوی تفسیر شده است. در هنر معاصر نیز نور فراتر از یک پدیدار فیزیکی، به ماده‎ای مفهومی و ابزار زیباشناختی برای بازتولید تجربه‎های چندلایه بدل شده است. هدف این پژوهش واکاوی نقش‎آفرینی عناصر فرمال نور شامل شدت، جهت، رنگ و حرکت در چیدمان‎های نوری معاصر و تبیین ظرفیت آن به‎مثابه واسطه‎ای فعال در تولید معنا و شکل‎گیری تجربه ادراکی و بدن‎مند مخاطب است. پژوهش با رویکردی کیفی و تحلیلی-انتقادی انجام‎شده و بر دو بنیان نظری استوار است: نخست، آموزه‎های حکمت اشراقی که نور را رمز تدرج وجودی می‎داند، و دوم، پدیدارشناسی ادراک در اندیشه مرلو-پونتی و لوین که بر زیست‎بودگی تجربه تاکیددارند. سه چیدمان شاخص باهدف آزمون این چارچوب برگزیده شده‎اند: «سفر نور» (ماتیاس د‎‎فالسیس، ۲۰۲۴) به عنوان نمونه محور، «فرشتگان درنبرد» (افروز عمیقی،۲۰۱۰) و «هستی هیچ» (مریم تقوی، ۲۰۲۳). گردآوری داده‎ها از منابع کتابخانه‎ای و مستندات دیجیتال صورت گرفته و تحلیل تماتیک بر مولفه‎های فرمال اعمال‎شده است. یافته‎های پژوهش نشان داد که «سفر نور» با گذار تدریجی از تاریکی به روشنایی و تغییر رنگ از طیف‎های سرد (نماد عدم و سردی وجودی) به گرم (نماد اشراق و گرمای الهی)، الگوی تدرج وجودی و تجربه اشراقی را نه‎تنها بازنمایی می‎کند، بلکه مخاطب را به مشارکتی فعال در فرایند تحول درونی وامی‎دارد؛ «فرشتگان در نبرد» از طریق نور پشتیبان و پرده‎های نیم‎شفاف، بدن مخاطب را به بخشی از روایت اجتماعی مهاجرت و نبرد تبدیل می‎سازد، جایی که سایه‎های متحرک و لایه‎های شفاف، تضادهای فرهنگی و عرفانی را برجسته کرده و فضایی برای تامل در جدال میان زمینی و قدسی فراهم می‎آورد؛ و «هستی هیچ» با بازتاب‎های منشوری و شدت‎های متنوع در پیوند با خوشنویسی (مانند نقطه به عنوان منبع پیدایش) و حجم مرکزی، تجربه‎ای دوسویه از حضور و غیاب خلق می‎کند، که در آن تغییرات موقعیت بدنی مخاطب، معنا را به لایه‎های زیستی و فرهنگی گسترش می‎دهد. نتایج کلی پژوهش تاکید دارد که نور، با ادغام لایه‎های نمادین سنتی (ریشه‎گرفته از میراث اسلامی) و سازوکارهای ادراکی-بدنی (بر اساس پدیدارشناسی معاصر)، معنایی پویا، چندسطحی و انتقال‎پذیر پدید می‎آورد، و بدین‎سان به ابزاری خلاق و نوآورانه برای بازآفرینی سنت‎های تاریخی و گشودن افق‎های نوین در هنر معاصر بدل می‎شود، که این امر نه‎تنها غنای مطالعات هنری را افزایش می‎دهد، بلکه به تقویت تاب‎آوری معنوی و فرهنگی مخاطبان در مواجهه با چالش‎های مدرن کمک می‎نماید.

کلیدواژه ها:

هنر چیدمان ، هنر اسلامی معاصر ، چیدمان نوری ، فلسفه اشراق ، پدیدارشناسی ادراک