تحلیل گفتمان سلفیه جهادی در تکفیر حاکمان (مبتنی بر آیه ۴۴ سوره مائده) از نگاه تفسیر اجتماعی

این پژوهش با هدف بررسی و نقد قرائت سلفیه جهادی از آیه ۴۴ سوره مائده انجام شده است. روش تحقیق، توصیفی-تحلیلی است و بر چارچوب نظری تفسیر اجتماعی قرآن و تحلیل گفتمان انتقادی استوار است. یافته های پژوهش نشان می دهد که این قرائت از سه منظر دچار انحراف روش شناختی است: نخست، با حذف سیاق تاریخی و شان نزول آیه که به ماجرای تحریف حکم رجم از سوی یهودیان مدینه مربوط است از بستر اصلی خود جدا می شود؛ دوم میان مراتب مختلف کفر تمایز قائل نمی شود، درحالی که مفسرانی همچون طبری، قرطبی و علامه طباطبایی میان «کفر عملی» و «کفر اعتقادی» تفاوت گذاشته اند و سوم تفسیر قرآن را در خدمت اهداف ایدئولوژیک قرار می دهد. ریشه های تاریخی این نوع خوانش را می توان در تحولات پس از فروپاشی خلافت عثمانی و نیز تاثیرپذیری از آرای سید قطب و ابن تیمیه جست وجو کرد. از منظر اجتماعی، این قرائت پیامدهایی همچون مشروعیت زدایی از دولت های مسلمان، تضعیف انسجام اجتماعی، کاهش اعتبار مرجعیت فقهی، دین گریزی در میان نسل جوان، تقویت اسلام هراسی و انسداد مسیر تمدن سازی اسلامی را به دنبال دارد. در پایان، راهکارهایی در سه سطح نظری، فقهی و آموزشی برای مواجهه با این رویکرد پیشنهادشده است؛ ازجمله بازگشت به سنت تفسیری، نقد روشمند فقه سلفی و اصلاح نظام آموزش دینی.

کلیدواژه ها:

سلفیه جهادی ، آیه ۴۴ مائده ، تفسیر اجتماعی قرآن ، تکفیر حاکمان ، مراتب کفر ، پیامدهای اجتماعی